મહાભારત · અધ્યાય 12.308

કિં તદક્ષરમિત્યુક્તં યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ ।
કિઞ્ચ તત્ક્ષરમિત્યુક્તં યસ્માદાવર્તતે પુનઃ ॥

અક્ષરધરયોર્વ્યક્તિં પૃચ્છામ્યરિનિષૂદન ।
ઉપલબ્ધું મહાબાહો તત્ત્વેન કુરુનન્દન ॥

ત્વં હિ જ્ઞાનનિધિર્વિપ્રૈરુચ્યસે વેદપારગૈઃ ।
ઋષિભિશ્ચ મહાભાગૈર્યતિભિશ્ચ મહાત્મભિઃ ॥

શેષમત્યં દિનાનાં તે દક્ષિણાયનભાસ્કરે ।
આવૃત્તે ભગવત્યર્કે ગન્તાસિ પરમાં ગતિમ્ ॥

ત્વયિ પ્રતિગતે શ્રેયઃ કુતઃ શ્રોષ્યામહે વયમ્ ।
કુરુવંશપ્રદીપસ્ત્વં જ્ઞાનદીપેન દીપ્યસે ॥

તદેતચ્છ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તઃ કુરુકુલોદ્વહ ।
ન તૃષ્યામીહ રાજેન્દ્ર શૃણ્વન્નમૃતમીદૃશમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં કરાલજનકસ્ય ચ ॥

વસિષ્ઠં શ્રેષ્ઠમાસીનમૃષીણાં ભાસ્કરદ્યુતિમ્ ।
પપ્રચ્છ જનકો રાજા જ્ઞાનં નૈઃશ્રેયસં પરમ્ ॥

પરમધ્યાત્મકુશલમધ્યાત્મગતિનિશ્ચયમ્ ।
મૈત્રાવરુણિમાસીનમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ॥

સ્વક્ષરં પ્રશ્રિતં વાક્યં મધુરં ચાપ્યનુલ્વણમ્ ।
પપ્રચ્છર્ષિવરં રાજા કરાલજનકઃ પુરા ॥

ભગવઞ્શ્રોતુમિચ્છામિ પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યસ્માન્ન પુનરાવૃત્તિમાપ્નુવન્તિ મનીષિણઃ ॥

યચ્ચ તત્ક્ષરમિત્યુક્તં યત્રેદં ક્ષરતે જગત્ ।
યચ્ચાક્ષરમિતિ પ્રોક્તં શિવં ક્ષેમ્યમનામયમ્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

શ્રૂયતાં પૃથિવીપાલ ક્ષરતીદં યથા જગત્ ।
યન્ન ક્ષરતિ પૂર્વેણ યાવત્કાલેન ચાપ્યથ ॥

યુગં દ્વાદશસાહસ્રં કલ્પં વિદ્ધિ ચતુર્યુગમ્ ।
દશકલ્પશતાવૃત્તમહસ્તદ્બ્રાહ્મમુચ્યતે ॥

રાત્રિશ્ચૈતાવતી રાજન્યસ્યાન્તે પ્રતિબુધ્યતે ।
સૃજત્યનન્તકર્માણં મહાન્તં ભૂતમગ્રજમ્ ॥

મૂર્તિમન્તમમૂર્તાત્મા વિશ્વં શમ્ભુઃ સ્વયમ્ભુવમ્ ।
અણિમા લઘિમા પ્રાપ્તિરીશાનં જ્યોતિરવ્યયમ્ ॥

સર્વતઃ પાણિપાદં તત્સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

હિરણ્યગર્ભો ભગવાનેષ બુદ્ધિરિતિ સ્મૃતઃ ।
મહાનિતિ ચ યોગેષુ વિરિઞ્ચિરિતિ ચાપ્યજઃ ॥

સાઙ્ખ્યે ચ પઠ્યતે શાસ્ત્રે નામભિર્બહુધાત્મકઃ ।
વિચિત્રરૂપો વિશ્વાત્મા એકાક્ષર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વૃતં નૈકાત્મકં યેન કૃતં ત્રૈલોક્યમાત્મના ।
તથૈવ બહુરૂપત્વાદ્વિશ્વરૂપ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

એષ વૈ વિક્રિયાપન્નઃ સૃજત્યાત્માનમાત્મના ।
અહન્કારં મહાતેજાઃ પ્રજાપતિરન્કૃતમ્ ॥

અવ્યક્તાદ્વ્યક્તમાપન્નં વિદ્યાસર્ગં વદન્તિ તમ્ ।
મહાન્તં ચાપ્યહન્કારમવિદ્યાસર્ગમેવ ચ ॥

અપરશ્ચ પરશ્ચૈવ સમુત્પન્નૌ તથૈકતઃ ।
વિદ્યાવિદ્યેતિ વિખ્યાતે શ્રુતિશાસ્ત્રાર્થચિન્તકૈઃ ॥

ભૂતસર્ગમહન્કારાત્તૃતીયં વિદ્ધિ પાર્થિવ ।
અહન્કારેષુ સર્વેષુ ચતુર્થં વિદ્ધિ વૈકૃતમ્ ॥

વાયુર્જ્યોતિરથાકાશમાપોઽથ પૃથિવી તથા ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ॥

એવં યુગપદુત્પન્નં દશવર્ગમસંશયમ્ ।
પઞ્ચમં વિદ્ધિ રાજેન્દ્ર ભૌતિકં સર્ગમર્થવત્ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણમેવ ચ પઞ્ચમમ્ ।
વાક્ચ હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ પાયુર્મેઢ્રં તથૈવ ચ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
સમ્ભૂતાનીહ યુગપન્મનસા સહ પાર્થિવ ॥

એષા તત્ત્વચતુર્વિશત્સર્વાકૃતિષુ વર્તતે ।
યાં જ્ઞાત્વા નાભિશોચન્તિ બ્રાહ્મણાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥

એતદ્દેહં સમાખ્યાનં ત્રૈલોક્યે સર્વદેહિષુ ।
વેદિતવ્યં નરશ્રેષ્ઠ સદેવનરદાનવે ॥

સયક્ષભૂતગન્ધર્વે સકિન્નરમહોરગે ।
સચારણપિશાચે વૈ સદેવર્ષિનિશાચરે ॥

સદંશકીટમશક્રે સપૂતિકૃમિમૂષિકે ।
શુનિ શ્વપાકે ચૈણેયે સચાણ્ડાલે સપુલ્કસે ॥

હસ્ત્યશ્વખરશાર્દૂલે સવૃકે ગવિ ચૈવ હ ।
યચ્ચ મૂર્તિમયં કિચિત્સર્વત્રૈતન્નિદર્શનમ્ ॥

જલે ભુવિ તથાઽકાશે નાન્યત્રેતિ વિનિશ્ચયઃ ।
સ્થાનં દેહવતામસ્તિ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ ॥

કૃત્સ્નમેતાવતસ્તાત ક્ષરતે વ્યક્તસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
અહન્યહનિ ભૂતાત્મા તતઃ ક્ષર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

એતદ્ધિ ક્ષરમિત્યુક્તં ક્ષરતીદં યથા જગત્ ।
જગન્મોહાત્મકં પ્રાહુરવ્યક્તં વ્યક્તસઞ્જ્ઞકમ્ ॥

મહાંશ્ચૈવાગ્રજો નિત્યમેતત્ક્ષરનિદર્શનમ્ ।
કથિતં તે મહારાજન્યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ ॥

પઞ્ચર્વિશતિમો વિષ્ણુર્નિસ્તત્ત્વસ્તત્ત્વસઞ્જ્ઞિતઃ ।
તત્ત્વસંશ્રયણાદેતત્તત્વમાહુર્મનીષિણઃ ॥

યન્મર્ત્યમસૃજદ્વ્યક્તં તત્તન્મૂર્ત્યધિતિષ્ઠતિ ।
ચતુર્વિશતિમોઽવ્યક્તો હ્યમૂર્તઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

સ એવ હૃદિ સર્વાસુ મૂર્તિષ્વાત્માવતિષ્ઠતે ।
ચેતયંશ્ચેતનાન્નિત્યં સર્વમૂર્તિરમૂર્તિમાન્ ॥

સર્વપ્રત્યયધર્મિણ્યાં સ સર્ગઃ પ્રત્યયાત્મકઃ ।
ગોચરે વર્તતે નિત્યં નિર્ગુણો ગુણસઞ્જ્ઞિતે ॥

એવમેષ મહાનાત્મા સર્ગપ્રલયકોવિદઃ ।
વિકુર્વાણઃ પ્રકૃતિમાનભિમન્યત્યબુદ્ધિમાન્ ॥

તમઃ સત્વરજોયુક્તસ્તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ ।
લીયતે પ્રતિબુદ્ધત્વાદબુદ્ધજનસેવનાત્ ॥

સહવાસનિવાસાત્મા નાન્યોઽહમિતિ મન્યતે ।
યોઽહં સોહમિતિ હ્યુક્ત્વા ગુણાનેવાનુવર્તતે ॥

તમસા તામસાન્ભાવાન્વિવિધાન્પ્રતિપદ્યતે ।
રજસા રાજસાંશ્ચૈવ સાત્વિકાન્સત્વસંશ્રયાત્ ॥

શુક્લલોહિતકૃષ્ણાનિ રૂપાણ્યેતાનિ ત્રીણિ તુ ।
સર્વાણ્યેતાનિ રૂપાણિ યાનીહ પ્રાકૃતાનિ વૈ ॥

તામસા નિરયં યાન્તિ રાજસા માનુપાનથ ।
સાત્વિકા દેવલોકાય ગચ્છન્તિ સુખભાગિનઃ ॥

નિષ્કૈવલ્યેન પાપેન તિર્યગ્યોનિમવાપ્નુયાત્ ।
પુણ્યપાપેન માનુષ્યં પુણ્યેનૈકેન દેવતાઃ ॥

એવમવ્યક્તવિષયં ક્ષરમાહુર્મનીષિણઃ ।
પઞ્ચવિંશતિમો યોઽયં જ્ઞાનાદેવ પ્રવર્તતે ॥