Mahabharata · Chapter 12.306
sāṅkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi /
tava dharmajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama //
bhīṣma uvāca /
sāṅkhyāḥ sāṅkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ /
vadanti kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ svapakṣodbhāvanāya vai //
anīśvaraḥ kathaṃ mucyedityevaṃ śatrusūdana /
vadanti kāraṇaśraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅbhanīṣiṇaḥ //
vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṅkhyāḥ samyagdvijātayaḥ /
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ //
ūrdhvaṃ ca dehātsuvyaktaṃ vimucyediti nānyathā /
etadāhurmahāprājñāḥ sāṅkhyaṃ vai mokṣadarśanam //
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam /
śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasammataiḥ //
pratyakṣahetavo yogāḥ sāṅkhyāḥ śāstraviniścayāḥ /
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira //
ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasammate /
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim //
tulyaṃ śaucaṃ tayorekaṃ dayā bhūteṣu cānagha / vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ /
tayostu darśanaṃ samyaksūkṣmābhāve prasajyate //
yudhiṣṭhira uvāca /
yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra phalaṃ tathā /
na tulyaṃ darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /
rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam /
yogācchittvā tato doṣānpañcaitānprāpnuvanti te //
yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalam /
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ //
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ /
prāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ //
lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥ /
chittvā yogātparaṃ mārgaṃ gacchanti vimalaṃ śivam //
abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu yathā pare /
vinaśyanti na sandehastadvadyogabalādṛte //
balahīnāśca kaunteya yathā jālaṃ gatā jhaṣāḥ /
antaṃ gacchanti rājendra yogāstadvatsudurbalāḥ //
yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālamarindama /
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ //
karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ parantapa /
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ //
alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ /
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo balaḥ prabho //
sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ /
samīraṇayutaḥ kṣipraṃ dahetkṛtsnāṃ mahīmapi //
tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ /
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat //
durbalaśca yathā rājansrotasā hiyate naraḥ /
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ //
tadeva ca mahāsroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ /
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn //
viśanti cāvaśāḥ pārtha yogādyogabalānvitāḥ /
prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ //
na yamo nāntakaḥ kruddho na nṛtyurbhīmavikramaḥ /
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ //
ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha /
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret //
prāpnuyādviṣayānkaścitpunaścograṃ tapaścaret /
sankṣipecca punastāta sūryastetoguṇāniva //
balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva /
vimokṣe prabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam //
balāni yogaprāptāni mayaitāni viśāmpate /
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava //
ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā vibho /
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha //
apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ /
yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaśayam //
snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam /
puruṣo yukta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ //
yuktastathā'yamātmānaṃ yogaḥ ṣārthiva niścalam /
karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam //
yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ /
mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthiva pattanam //
tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tatvavit /
durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa //
sārathiśca yathā yuktvā sadaśvānsusamāhitaḥ /
deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha //
tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ /
prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ //
āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yocalaḥ /
pāpaṃ hanti punītānāṃ padamāpnoti so'jaram //
nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ /
darśane śravaṇe cāpi ghrāṇe cāmitavikrama //
sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ /
ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāmpate //
sa śīghramacalaprakhyaṃ karma dagdhyā śubhāśubham /
uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate //
yudhiṣṭhira uvāca /
āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata /
yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati //
bhīṣma uvāca /
kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhārata /
snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt //
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamarindam /
ekāhāro viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt //
pakṣānmāsānṛtūṃścaitānsaṃvatsarānahastathā /
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt //
akhaṇḍamapi vā māṃsaṃ satataṃ manujeśvara /
upoṣya samyakśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt //
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca /
bhayaṃ śokaṃ tathā śvāsaṃ pauruṣānviṣayāṃstathā //
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva /
sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama //
dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā /
vītarāgā mahāprajñā dhyānādhyayanasampadā //
durgastvepa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām /
na kaścidvrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha //
yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam /
śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam //
abhakṣamaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham /
panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatedyuvā //
yogamārgaṃ tathā'sādya yaḥ kaścidvrajate dvijaḥ /
kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ //
sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate /
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ //
vipannā dhāraṇāstāta nayanti na śubhāṃ gatim /
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa //
yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi /
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati //
nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam /
paraṃ yogasya yatkṛtyaṃ niścitaṃ taddvijātiṣu //
paraṃ hi tadbrahmamayaṃ mahātma nbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum /
bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣa़ḍānanaṃ ca ṣaṭ्brahmaputrāṃśca mahān्bhāvān //
tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca satvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca /
siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam //
tārādhipaṃ khe vimalaṃ satāraṃ viśvāṃśca devānuragānpitṛṃśca /
śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorā nnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca //
nāgānnagānyakṣagaṇāndiśaśca gandharvasanghānpuruṣānstriyaśca /
parātparaṃ prāpya mahānmahātmā viśeta yogī nacirādvimuktaḥ //
kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā deve mahāvīryatamau śubheyam /
yogī sa sarvānabhibhūya martyā nnārāyaṇātmā kurute mahātmā //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0