મહાભારત · અધ્યાય 12.307

સમ્પક્ત્વયાઽયં નૃપતે વર્ણિતઃ શિષ્ટસમ્મતઃ ।
યોગમાર્ગો યથાન્યાયં શિષ્યાયેહ હિતૈષિણા ॥

સાઙ્ખ્યે ત્વિદાનીં કાર્ત્સ્ન્યેન વિધિં પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતે ।
ત્રિષુ લોકેષુ યજ્જ્ઞાનં સર્વં તદ્વિદિતં હિ તે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ મે ત્વમિદં કૃત્સ્નં સાઙ્ખ્યાનાં વિદિતાત્મનામ્ ।
વિદિતં યતિભિઃ સર્વૈઃ કપિલાદિભિરીશ્વરૈઃ ॥

યસ્મિન્નવિભ્રમાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે મનુજર્ષભ ।
ગુણાશ્ચ યસ્મિન્બહવો દોષહાનિશ્ચ કેવલા ॥

જ્ઞાનેન પરિસઙ્ખ્યાય સદોષાન્વિષયાન્નૃપ ।
માનુષાન્દુર્જયાન્કૃત્સ્નાન્પૈશાચાન્વિષયાંસ્તથા ॥

રાક્ષસાન્વિષયાઞ્જ્ઞાત્વા યક્ષાણાં વિષયાંસ્તથા ।
વિષયાનૌરગાઞ્જ્ઞાત્વા ગાન્ધર્વવિષયાંસ્તથા ॥

પિતૃણાં વિષયાઞ્જ્ઞાત્વા તિર્યક્ષુ ચરતાં નૃપ ।
સુપર્ણવિષયાઞ્જ્ઞાત્વા મરુતાં વિષયાંસ્તથા ॥

રાજર્ષિવિષયાઞ્જ્ઞાત્વા બ્રહ્મર્ષિવિષયાંસ્તથા ।
આસુરાન્વિષયાઞ્જ્ઞાત્વા વૈશ્વદેવાંસ્તથૈવ ચ ॥

દેવર્ષિવિષયાઞ્જ્ઞાત્વા યોગાનામપિ ચેશ્વરાન્ ।
પ્રજાપતીનાં વિષયાન્બ્રહ્મણો વિષયાંસ્તથા ॥

આયુષશ્ચ પરં કાલં લોકે વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ।
સુખસ્ય ચ પરં તત્ત્વં વિજ્ઞાય વદતાં વર ॥

પ્રાપ્તે કાલે ચ યદ્દુઃખં સતતં વિષયૈષિણામ્ ।
તિર્યક્ષુ પતતાં દુઃખં પતતાં નરકે ચ યત્ ॥

સ્વર્ગસ્ય ચ ગુણાન્કૃત્સ્નાન્દોષાન્સર્વાંશ્ચ ભારત । પરિસંખ્યાનસંખ્યાનં સત્વં સાંખ્યગુણાત્મકમ્ ।
વેદવાદે યેઽપિ દોષા ગુણા યે ચાપિ વૈદિકાઃ ॥

જ્ઞાનયોગે ચ યે દોષા ગુણા યોગે ચ યે નૃપ । સાઙ્ખ્યજ્ઞાને ચ યે દોષાસ્તથૈવ ચ ગુણા નૃપ ।
ઇતરેષુ ચ યે દોષા ગુણાસ્તેષુ ચ ભારત ॥

સત્વં દશગુણં જ્ઞાત્વા રજો નવગુણં તથા ।
તમશ્ચાષ્ટગુણં જ્ઞાત્વા વૃદ્ધિં સપ્તગુણાં તથા ॥

ષઙ્ગુણં ચ મનો જ્ઞાત્વા નભઃ પઞ્ચગુણં તથા ।
બુદ્ધિં ચતુર્ગુણાં જ્ઞાત્વા તમશ્ચ ત્રિગુણં તથા ॥

દ્વિગુણં ચ રજો જ્ઞાત્વા સત્વમેકગુણં પુનઃ ।
સર્ગં વિજ્ઞાય તત્ત્વેન પ્રલયે પ્રેક્ષ્ય ચાત્મનઃ ॥

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નાઃ કારણૈર્ભાવિતાઃ શુભાઃ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ શુભં મોક્ષં સૂક્ષ્મા ઇવ નભઃ પરમ્ ॥

રૂપેણ દૃષ્ટિં સંયુક્તાં ઘ્રાણં ગન્ધગુણેન ચ ।
શબ્દે સક્તં તથા શ્રોત્રં જિહ્વા રસગુણેષુ ચ ॥

ત્વચં સ્પર્શે તથા સક્તાં વાયું નભસિ ચાશ્રિતમ્ ।
મોહં તમસિ સંયુક્તં લોભમર્થેષુ સંશ્રિતમ્ ॥

વિષ્ણૌ ક્રાન્તં બલં શક્રે કોષ્ઠે સક્તં તથાઽનલમ્ ।
અપ્સુ દેવીં સમાસક્તામપસ્તેજસિ સંશ્રિતાઃ ॥

તેજઃ સૂક્ષ્મે ચ સંયુક્તં વાયું નભસિ ચાશ્રિતમ્ ।
નભો મહતિ સંયુક્તં મહદ્બુદ્ધૌ ચ સંશ્રિતમ્ ॥

બુદ્ધિં તમસિ સંસક્તાં તમો રજસિ સંશ્રિતમ્ ।
રજઃ સત્વે તથા સક્તં સત્વં સક્તં તથાઽત્મનિ ॥

સક્તમાત્માનમીશે ચ દેવે નારાયણે તથા ।
દેવં મોક્ષે ચ સંસક્તં મોક્ષં સક્તં તુ ન ક્વચિત્ ॥

જ્ઞાત્વા સત્વયુતં દેહં વૃતં ષોડશભિર્ગુણૈઃ ।
સ્વભાવં ચેતનાં ચૈવ જ્ઞાત્વા દેહસમાશ્રિતે ॥

મધ્યસ્થમેકમાત્માનં પાપં યસ્મિન્ન વિદ્યતે ।
દ્વિતીયં કર્મ વિજ્ઞાય નૃપતે વિષયૈષિણામ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ સર્વાનાત્મનિ સંશ્રિતાન્ ।
દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાય શ્રુતિપૂર્વકમ્ ॥

પ્રાણાપાનૌ સમાનં ચ વ્યાનોદાનૌ ચ તત્ત્વતઃ ।
આવહં ચાનિલં જ્ઞાત્વા પ્રવહં ચાનિલં પુનઃ ॥

સપ્તવાતાંસ્તથા શેષાન્સપ્તધા વિહિતાન્પુનઃ ।
પ્રજાપતીનૃષીંશ્ચૈવ માર્ગાંશ્ચૈવ બહૂન્વરાન્ ॥

સપ્તર્ષીશ્ચ બહૂઞ્જ્ઞાત્વા રાજર્ષીશ્ચ પરન્તપ ।
સુરર્ષીન્મહતશ્ચાન્યાન્બ્રહ્મર્ષીન્સૂર્યસન્નિભાન્ ॥

ઐશ્વર્યાચ્ચ્યાવિતાન્દૃષ્ટ્વા કાલેન મહતા નૃપ ।
મહતાં ભૂતસઙ્ઘાનાં શ્રુત્વા નાશં ચ પાર્થિવ ॥

ગતિં ચાપ્યશુભાં જ્ઞાત્વા નૃપતે પાપકર્મિણામ્ ।
વૈતરણ્યાં ચ યદ્દુઃખં પતિતાનાં યમક્ષયે ॥

યોનીષુ ચ વિચિત્રાસુ સંસારાનશુભાંસ્તથા ।
જઠરે ચાશુભે વાસં શોણિતોદકભાજને ॥

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષે ચ તીવ્રગન્ધસમન્વિતે ।
શુક્રશોણિતસન્ઘાતે મજ્જાસ્નાયુપરિગ્રહે ॥

સિરાશતસમાકીર્ણે નવદ્વારે પુરેઽશુચૌ ।
વિજ્ઞાયાહિતમાત્માનં યોગાંશ્ચ વિવિધાન્નૃપ ॥

તામસાનાં ચ જન્તૂનાં રમણીયાવૃતાત્મનામ્ ।
સાત્વિકાનાં ચ જન્તૂનાં કુત્સિતં ભરતર્ષભ ॥

ગર્હિતં મહતામર્થે સાઙ્ખ્યાનાં વિદિતાત્મનામ્ ।
ઉપપ્લવાંસ્તથા ઘોરાઞ્શશિનસ્તેજસસ્તથા ॥

તારાણાં પતનં દૃષ્ટ્વા નક્ષત્રાણાં ચ પર્યયમ્ ।
દ્વન્દ્વાનાં વિપ્રયોગં ચ વિજ્ઞાય કૃપણ નૃપ ॥

અન્યોન્યભક્ષણં દૃષ્ટ્વા ભૂતાનામપિ ચાશુભમ્ ।
બાલ્યે મોહં ચ વિજ્ઞાય ક્ષયં દેહસ્ય ચાશુભમ્ ॥

રાગે મોહે ચ સમ્પ્રાપ્તે ક્વચિત્સત્વં સમાશ્રિતમ્ ।
સહસ્રેષુ નરઃ કશ્ચિન્મોક્ષબુદ્ધિં સમાશ્રિતઃ ॥

દુર્લભત્વં ચ મોક્ષસ્ય વિજ્ઞાય શ્રુતિપૂર્વકમ્ ।
બહુમાનમલબ્ધેષુ લબ્ધે મધ્યસ્થતાં પુનઃ ॥

વિષયાણાં ચ દૌરાત્મ્યં વિજ્ઞાય નૃપતે પુનઃ ।
ગતાસૂનાં ચ કૌન્તેય દેહાન્દૃષ્ટ્વા તથાઽશુભાન્ ॥

વાસં કુલેષુ જન્તૂનાં દુઃખં વિજ્ઞાય ભારત ।
બ્રહ્મઘ્નાનાં ગતિં જ્ઞાત્વા પતિતાનાં સુદારુણામ્ ॥

સુરાપાને ચ સક્તાનાં બ્રાહ્મણાનાં દુરાત્મનામ્ ।
ગુરૂદારપ્રસક્તાનાં ગતિં વિજ્ઞાય ચાશુભામ્ ॥

જનનીષુ ચ વર્તન્તે યેન સમ્યગ્યુધિષ્ઠિર ।
સદેવકેષુ લોકેષુ યેન વર્તન્તિ માનવાઃ ॥

તેન જ્ઞાનેન વિજ્ઞાય ગતિં ચાશુભકર્મણામ્ તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ વિજ્ઞાય ચ ગતિં પૃથક્ ॥

વેદવાદાંસ્તથા ચિત્રાનૃતૂનાં પર્યયાંસ્તથા ।
ક્ષયં સંવત્સરાણાં ચ માસાનાં ચ ક્ષયં તથા ॥

પક્ષક્ષયં તથા દૃષ્ટ્વા દિવસાનાં ચ સન્ક્ષયમ્ ।
ક્ષયં વૃદ્ધિં ચ ચન્દ્રસ્ય દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષતસ્તથા ॥

વૃદ્ધિં દૃષ્ટ્વા સમુદ્રાણાં ક્ષયં તેષાં તથા પુનઃ ।
ક્ષયં ધનાનાં દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્વૃદ્ધિં તથૈવ ચ ॥

સંયોગાનાં ક્ષયં દૃષ્ટ્વા યુગાનાં ચ વિશેષતઃ ।
ક્ષયં ચ દૃષ્ટ્વા શૈલાનાં ક્ષયં ચ સરિતાં તથા ॥

વર્ણાનાં ચ ક્ષયં દૃષ્ટ્વા ક્ષયાન્તં ચ પુનઃ પુનઃ ।
જરા મૃત્યુસ્તથા જન્મ દૃષ્ટ્વા દુઃખાનિ ચૈવ હ ॥

દેહદોષાંસ્તથા જ્ઞાત્વા તેષાં દુઃખં ચ તત્ત્વતઃ ।
દેહવિક્લવતાં ચૈવ સમ્યગ્વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ॥

આત્મદોષાંશ્ચ વિજ્ઞાય સર્વાનાત્મનિ સંશ્રિતાન્ । સ્વદેહાદુત્થિતાન્ગબ્ધાંસ્તથા વિજ્ઞાય ચાશુભાન્ ।
મૂત્રશ્લેષ્મપુરીષાદીન્સ્વેદજાંશ્ચ સુકુત્સિતાન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કાન્સ્વગાત્રોદ્ભવાન્દોષાન્પશ્યસ્યમિતવિક્રમ ।
એતન્મે સંશયં કૃત્સ્નં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પઞ્ચ દોષાન્પ્રભો દેહે પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
માર્ગજ્ઞાઃ કાપિલાઃ સાઙ્ખ્યાઃ શૃણુ તાનરિસૂદન ॥

કામક્રોધૌ ભયં નિદ્રા પઞ્ચમઃ શ્વાસ ઉચ્યતે ॥

એતે દોષાઃ શરીરેષુ દૃશ્યન્તે સર્વદેહિનામ્ ।
છિન્દન્તિ ક્ષમયા ક્રોધં કામં સન્કલ્પવર્જનાત્ ॥

સત્વસંસેવનાન્નિદ્રામપ્રમાદાદ્ભયં તથા ।
છિન્દન્તિ પઞ્ચમં શ્વાસમલ્પાહારતયા નૃપ ॥

ગુણાન્ગુણશતૈર્જ્ઞાત્વા દોષાન્દોષશતૈરપિ ।
હેતૂન્હેતુશતૈશ્ચિત્રૈશ્ચિત્રાન્વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ ॥

અપાં ફેનોપમં લોકં વિષ્ણોર્માયાશતૈશ્વિતમ્ ।
ચિત્રભિત્તિપ્રતીકાશં નલસારમનર્થકમ્ ॥

તમઃ શ્વભ્રનિભં દૃષ્ટ્વા વર્ષબુદ્બુદસન્નિભમ્ ।
ક્લેશપ્રાયં સુખાદ્ધીનં નાશોત્તરમિહાવશમ્ ॥

રજસ્તમસિ સમ્મગ્નં પઙ્કે દ્વીપમિવાવશમ્ ।
સાઙ્ખ્યા રાજન્મહાપ્રાજ્ઞાસ્ત્યક્ત્વા દેહં પ્રજાકૃતં ॥

જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યેન વ્યાપિના મહતા નૃપ ।
રાજસાનશુભાન્ગન્ધાંસ્તામ્મસાંશ્ચ તથાવિધાન્ ॥

પુણ્યાંશ્ચ સાત્વિકાન્ગન્ધાન્સ્પર્શજાન્દેહસંશ્રિતાન્ ।
છિત્ત્વાઽશુ જ્ઞાનશસ્ત્રેણ તપો દણ્ડેન ભારત ॥

તતો દુઃખોદધિં ઘોરં ચિન્તાશોકમહાહ્રદમ્ ।
વ્યાધિમૃત્યુમહાગ્રાહં મહાભયમહોરગમ્ ॥

તમઃકૂર્મં રજોમીનં પ્રજ્ઞયા સન્તરન્ત્યુત ।
સ્નેહપઙ્કં જરાદુર્ગં જ્ઞાનદીપમરિન્દમ્ ॥

કર્માગાધં સત્યતીરં સ્થિતવ્રતમરિન્દમ્ ।
હિંસાશીઘ્રમહાવેગં નાનારસસમાકરમ્ ॥

નાનાપ્રીતિમહારત્નં દુઃખજ્વરસમીરણમ્ ।
શોકતૃષ્ણામહાવર્તં તીક્ષ્ણવ્યાધિમહાગજમ્ ॥

અસ્થિસન્ઘાતસન્ઘટ્ટં શ્લેષ્મફેનમરિન્દમ્ ।
દાનમુક્તાકરં ઘોરં શોણિતહ્રદવિદ્રુમમ્ ॥

હસિતોત્ક્રુષ્ટનિર્ઘોષં નાનાજ્ઞાનસુદુસ્તરમ્ । રોદનાશ્રુમલક્ષારં સઙ્ગત્યાગપરાયણમ્ ।

પુત્રદારજલૌકૌઘં મત્રિબાન્ધવપત્તનમ્ ।
અહિંસાસત્યમર્યાદં પ્રાણત્યાગમહોર્મિણમ્ ॥

વેદાન્તગમનદ્વીપં સર્વભૂતદયોદકમ્ ।
મોક્ષદુર્લાભવિષયં વ઼ડવામુખસાગરમ્ ॥

તરન્તિ મુનયઃ સિદ્ધા જ્ઞાનયાનેન ભારત ।
તીર્ત્વાઽતિદુસ્તરં જન્મ વિશન્તિ વિમલં નભઃ ॥

તત્ર તાન્સુકૃતીન્સાઙ્ખ્યાન્સૂર્યો વહતિ રશ્મિભિઃ ।
પદ્મતન્તુવદાવિશ્ય પ્રસહ્ય વિષયાન્નૃપ ॥

તત્ર તાન્પ્રવહો વાયુઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ભારત ।
વીતરાગાન્યતીન્સિદ્ધાન્વીર્યયુક્તાંસ્તપોધનાન્ ॥

સૂક્ષ્મઃ શીતઃ સુગન્ધી ચ સુખસ્પર્શશ્ચ ભારત । સપ્તાનાં મરુતાં શ્રેષ્ઠો લોકાન્ગચ્છતિ યઃ શુભાન્ ।
સ તાન્વહતિ કૌન્તેય નભસઃ પરમાં ગતિમ્ ॥

નભો વહતિ લોકેશ રજસઃ પરમાં ગતિમ્ । તમો વહતિ લોકેશ રજસઃ પરમાં ગતિમ્ ।
રજો વહતિ રાજેન્દ્ર સત્વસ્ય પરમાં ગતિમ્ ॥

સત્વં વહતિ રાજેન્દ્ર પરં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
પ્રભુર્વહતિ શુદ્ધાત્મા પરમાત્માનમાત્મના ॥

પરમાત્માનમાસાદ્ય તદ્ભૂતા યતયોઽમલાઃ ।
અમૃતત્વાય કલ્પન્તે ન નિવર્તન્તિ વા વિભો ॥

પરમા સા ગતિઃ પાર્થ નિર્દ્વન્દ્વાનાં મહાત્મનામ્ ।
સત્યાર્જવરતાનાં વૈ સર્વભૂતદયાવતામ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

સ્થાનમુત્તમમાસાદ્ય ભગવન્તં સ્થિરવ્રતાઃ ।
આજન્મમરણં વા તે સ્મરન્ત્યુત ન વાઽનઘ ॥

યદત્ર તથ્યં તન્મે ત્વં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।
ત્વદૃતે પુરુષં નાન્યં પ્રષ્ટુમર્હામિ કૌરવ ॥

મોક્ષે દોષો મહાનેષ પ્રાપ્ય સિદ્ધિગતાનૃષીન્ ।
યદિ તત્રૈવ વિજ્ઞાને વર્તન્તે યતયઃ પરે ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણં ધર્મં પશ્યામિ પરમં નૃપ । મગ્નસ્ય હિ પરે જ્ઞાને કિં ન દુઃખતરં ભવેત્ ।
ભીષ્મ ઉવાચ ।

યથાન્યાયં ત્વયા તાત પ્રશ્નઃ પૃષ્ટઃ સુસન્કટઃ ।
બુધાનામપિ સમ્મોહઃ પ્રશ્નેઽસ્મિન્ભરતર્ષભ ॥

અત્રાપિ તત્ત્વં પરમં શૃણુ સમ્યઙ્ભયેરિતમ્ ।
બુદ્ધિશ્ચ પરમા યત્ર કાપિલાનાં મહાત્મનામ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યેવ બુધ્યન્તે સ્વદેહે દેહિનાં નૃપ ।
કારણાન્યાત્મનસ્તાનિ સૂક્ષ્મઃ પશ્યતિ તૈસ્તુ સઃ ॥

આત્મના વિપ્રહીણાનિ કાષ્ઠકુડ્યસમાનિ તુ ।
વિનશ્યન્તિ ન સન્દેહઃ ફેના ઇવ મહાર્ણવે ॥

ઇન્દ્રિયૈઃ સહ સુપ્તસ્ય દેહિનઃ શત્રુતાપન ।
સૂક્ષ્મશ્ચરતિ સર્વત્ર નભસીવ સમીરણઃ ॥

સ પશ્યતિ યથાન્યાયં સ્પર્શાન્સ્પૃશતિ વા વિભો ।
બુધ્યમાનો યથાપૂર્વમખિલેનેહ ભારત ॥

ઇન્દ્રિયાણીહ સર્વાણિ સ્વે સ્વે સ્થાને યથાવિધિ ।
અનીશત્વાત્પ્રલીયન્તે સર્પા હતવિષા ઇવ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તુ સર્વેષાં સ્વસ્થાનેષ્વેવ સર્વશઃ ।
આક્રમ્ય ગતયઃ સૂક્ષ્માશ્ચરત્યાત્મા ન સંશયઃ ॥

સત્વસ્ય ચ ગુણાન્કૃત્સ્નાન્નજસશ્ચ ગુણાન્પુનઃ ।
ગુણાંશ્ચ તમસઃ સર્વાન્ગુણાન્બુદ્ધેશ્ચ ભારત ॥

ગુણાંશ્ચ મનસશ્ચાપિ નભસશ્ચ ગુણાંશ્ચ સઃ ।
ગુણાન્વાયોશ્ચ ધર્માત્મંસ્તેજસાં ચ ગુણાન્પુનઃ ॥

અપાં ગુણાંસ્તથા પાર્થ પાર્થિંવાંશ્ચ ગુણાનપિ ।
સર્વાત્મના ગુણૈર્વ્યાપ્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞેષુ યુધિષ્ઠિર ॥

આત્મા ચ યાતિ ક્ષેત્રજ્ઞં કર્મણી ચ શુભાશુભે ।
શિષ્યા ઇવ મહાત્માનમિન્દ્રિયાણિ ચ તં પ્રભો ॥

પ્રકૃતિં ચાપ્યતિક્રમ્ય ગચ્છત્યાત્માનમવ્યયમ્ ।
પરં નારાયણં દેવં નિર્દ્વન્દ્વં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥

વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યઃ પ્રવિષ્ટસ્તમનામયમ્ ।
પરમાત્માનમગુણં ન નિવર્તતિ ભારત ॥

શિષ્ટં તત્ર મનસ્તાત ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભારત ।
આગચ્છન્તિ યથાકાલં ગુરોઃ સન્દેશકારિણઃ ॥

શક્યં ચાલ્પેન કાલેન શાન્તિં પ્રાપ્તું ગુણાર્થિના ।
એવમુક્તેન કૌન્તેય યુક્તજ્ઞાનેન મોક્ષિણા ॥

સાઙ્ખ્યા રાજન્મહાપ્રાજ્ઞા ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
જ્ઞાનેનાનેન કૌન્તેય તુલ્યં જ્ઞાનં ન વિદ્યતે ॥

અત્ર તે સંશયો મા ભૂજ્જ્ઞાનં સાંખ્યં પરં મતમ્ ।
અક્ષરં ધ્રુવમવ્યક્તં પૂર્ણં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

અનાદિમધ્યનિધનં નિર્દ્વન્દ્વં કર્તૃ શાશ્વતમ્ ।
કૂટસ્થં ચૈવ નિત્યં ચ યદ્વદન્તિ શમાત્મકાઃ ॥

યતઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
યચ્ચ શંસન્તિ શાસ્ત્રેષુ વદન્તિ પરમર્ષયઃ ॥

સર્વે વિપ્રાશ્ચ દેવાશ્ચ તથા શમવિદો જનાઃ ।
બ્રહ્મણ્યં પરમં દેવમનન્તં પરમચ્યુતમ્ ॥

પ્રાર્થયન્તશ્ચ તં વિપ્રા વદન્તિ ગુણબુદ્ધયઃ ।
સમ્યગ્યુક્તાસ્તથા યોગાઃ સાઙ્ખ્યાશ્ચામિતદર્શનાઃ ॥

અમૂર્તેસ્તસ્ય કૌન્તેય સાઙ્ખ્યં મૂર્તિરિતિ શ્રુતિઃ ।
અભિજ્ઞાનાનિ તસ્યાહુર્મતં હિ ભરતર્ષભ ॥

દ્વિવિધાનીહ ભૂતાનિ પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતે ।
જઙ્ગમાજઙ્ગમાખ્યાનિ જઙ્ગમં તુ વિશિષ્યતે ॥

જ્ઞાનં મહદ્યદ્ધિ મહત્સુ રાજ ન્વેદેષુ સાઙ્ખ્યેષુ તથૈવ યોગે ।
યચ્ચાપિ દૃષ્ટં વિવિધં પુરાણે સાઙ્ખ્યાગતં તન્નિખિલં નરેન્દ્ર ॥

યચ્ચેતિહાસેષુ મહત્સુ દૃષ્ટં યચ્ચાર્થશાસ્ત્રે નૃપ શિષ્ટજુષ્ટે ।
જ્ઞાનં ચ લોકે યદિહાસ્તિ કિઞ્ચિ ત્સાઙ્ખ્યાગતં તચ્ચ મહન્મહાત્મન્ ॥

શમશ્ચ દૃષ્ટઃ પરમં બલં ચ જ્ઞાનં ચ સાઙ્ખ્યં ચ યથાવદુક્તમ્ ।
તપાંસિ સૂક્ષ્માણિ સુખાનિ ચૈવ સાઙ્ખ્યે યથાવદ્વિહિતાનિ રાજન્ ॥

વિપર્યયે તસ્ય હિ પાર્થ દેવા ન્ગચ્છન્તિ સાઙ્ખ્યાઃ સતતં સુખેન ।
તાંશ્ચાનુસઞ્ચાર્ય તતઃ કૃતાર્થાઃ પતન્તિ વિપ્રેષુ યતેષુ ભૂયઃ ॥

હિત્વા ચ દેહં પ્રવિશન્તિ મોક્ષં દિવૌકસો દ્યામિવ પાર્થ સાઙ્ખ્યાઃ ।
અતોઽધિકં તેઽભિરતા મહાર્થે સાઙ્ખ્યે દ્વિજાઃ પાર્થિવ શિષ્ટજુષ્ટે ॥

તેષાં ન તિર્યગ્ગમનં હિ દૃષ્ટં નાર્વાગ્ગતિઃ પાપકૃતાધિવાસઃ ।
ચ ચાબુધાનામપિ તે દ્વિજાતયો યે જ્ઞાનમેતન્નૃપતેઽનુરક્તાઃ ॥

સાઙ્ખ્યં વિશાલં પરમં પુરાણં મહાર્ણવં વિમલમુદાહરન્તિ
કૃત્સ્નં ચ સાઙ્ખ્યં નૃપતે મહાત્મા નારાયણો ધારયતેઽપ્રમેયમ્ ॥

એતન્મયોક્તં નરદેવ તત્ત્વં નારાયણો વિશ્વમિદં પુરાણમ્ ।
સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્ગં સંહારકાલે ચ તદત્તિ ભૂયઃ ॥

સંહૃત્ય સર્વં નિજદેહસંસ્થં કૃત્વાઽપ્સુ શેતે જગદન્તરાત્મા ॥