Mahabharata · Chapter 12.305
satyaṃ damaṃ kṣamāṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha /
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava //
bhīṣma uvāca /
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam /
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira //
haṃso bhūtvā'tha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ /
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat //
sādhyā ūcuḥ /
śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyuṅkṣmahe /
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit //
śrutosi naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuḥ śabdaścarate te patatrin /
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ kasminmanaste ramate mahātman //
tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam /
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhai rvimucyate vihagendreha śīghram //
haṃsa uvāca /
idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇudhvaṃ tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ /
granthīnvimucya hṛdayasya sarvā npriyāpriye svaṃ vaśamānayīta //
nārutudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta /
yayā'sya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduśatiṃ pāpalokyām //
vāksāyakā vadanānniṣyatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni /
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu //
paraścedenamativādavāṇai rbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ /
saṃroṣyamāṇaḥ pratihṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya //
kṣepāyamāṇamabhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum /
aduṣṭacetā mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām //
ākruśyamāno na vadāmi kiñci tkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam /
śreṣṭhaṃ hyetadyatkṣamāmāhurāryāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam //
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ /
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam //
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vidhitsāvegamudaropasthavegam /
etānvegānyo viṣahedudīrṇāṃ staṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca //
akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭa stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ /
amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭa stathā'jñānājjñānavānvai viśiṣṭaḥ //
ākruśyamāno nākrośenmanyurevaṃ titikṣataḥ /
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati //
yo nāyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt /
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantu stasyeha devāḥ spṛhayanti nityam //
pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca /
vimānito hatokruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati //
sadā'hamāryānnibhṛtopyupāse na me vidhitsotsahate na roṣaḥ /
na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiñcidviṣameṇa yāmi //
nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kañci ddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi /
guhyaṃ brahma tadidaṃ bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiñcit //
nirmucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ /
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati //
yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsecane stambha ivābhijātaḥ /
yasmai vācaṃ suprasannāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā //
na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān /
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ //
yasya vāṅbhanasī gupte samyakpraṇihite sadā /
vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt //
ākrośanavimānābhyāṃ nābudhānbodhayedbudhaḥ /
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayent //
amṛtasyeva santṛpyedavamānasya paṇḍitaḥ /
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati //
yatkrodhano yajati yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti /
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati hi krodhanasya //
catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ /
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit //
satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥ /
svādhyāyanityo'spṛhayanyareṣā mekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ //
sarvāndedānanucaranvatsavaccaturaḥ stanān /
na pāvanatamaṃ kiñcitsatyādgadhyagamaṃ kvacit //
ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisañcaran /
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva //
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃścopasevate /
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ //
yadi santaṃ sevati yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva /
vāso yathā rāgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti //
sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum /
nenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyu ruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda //
aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe /
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai //
viśnodare ye niratāḥ sadaiva stenā narā vākyaruṣāśca nityam /
apetadharmāniti tānviditvā dūrāddevaḥ samparivarjayanti //
na vai devā hīnasatvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā /
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha sambhajante //
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam /
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham //
sādhyā ūcuḥ /
kenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate /
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati //
haṃsa uvāca /
ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate /
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati //
sādhyā ūcaḥ /
kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste /
kaḥ svideko balavāndurbalopi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti //
haṃsa uvāca /
prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājñaścaiko bahubhirjoṣamāste
prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvabaiti //
sādhyā ūcuḥ /
kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiñca sādhutvamucyate /
asādhutve ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam //
haṃsa uvāca /
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate /
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣyamucyate //
bhīṣma uvāca /
ityuktvā paramo devo bhagavānnitya avyayaḥ /
sādhyairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ divamevāruroha saḥ //
etadyaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svargāya ca dhruvam / darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca //
saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ /
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0