મહાભારત · અધ્યાય 12.305

સત્યં દમં ક્ષમાં પ્રજ્ઞાં પ્રશંસન્તિ પિતામહ ।
વિદ્વાંસો મનુજા લોકે કથમેતન્મતં તવ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
સાધ્યાનામિહ સંવાદં હંસસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

હંસો ભૂત્વાઽથ સૌવર્ણસ્ત્વજો નિત્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
સ વૈ પર્યેતિ લોકાંસ્ત્રીનથ સાધ્યાનુપાગમત્ ॥
સાધ્યા ઊચુઃ ।

શકુને વયં સ્મ દેવા વૈ સાધ્યાસ્ત્વામનુયુઙ્ક્ષ્મહે ।
પૃચ્છામસ્ત્વાં મોક્ષધર્મં ભવાંશ્ચ કિલ મોક્ષવિત્ ॥

શ્રુતોસિ નઃ પણ્ડિતો ધીરવાદી સાધુઃ શબ્દશ્ચરતે તે પતત્રિન્ ।
કિં મન્યસે શ્રેષ્ઠતમં દ્વિજ ત્વં કસ્મિન્મનસ્તે રમતે મહાત્મન્ ॥

તન્નઃ કાર્યં પક્ષિવર પ્રશાધિ યત્કાર્યાણાં મન્યસે શ્રેષ્ઠમેકમ્ ।
યત્કૃત્વા વૈ પુરુષઃ સર્વબન્ધૈ ર્વિમુચ્યતે વિહગેન્દ્રેહ શીઘ્રમ્ ॥
હંસ ઉવાચ ।

ઇદં કાર્યમમૃતાશાઃ શૃણુધ્વં તપો દમઃ સત્યમાત્માભિગુપ્તિઃ ।
ગ્રન્થીન્વિમુચ્ય હૃદયસ્ય સર્વા ન્પ્રિયાપ્રિયે સ્વં વશમાનયીત ॥

નારુતુદઃ સ્યાન્ન નૃશંસવાદી ન હીનતઃ પરમભ્યાદદીત ।
યયાઽસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદુશતિં પાપલોક્યામ્ ॥

વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્યતન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ ।
પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ ॥

પરશ્ચેદેનમતિવાદવાણૈ ર્ભૃશં વિધ્યેચ્છમ એવેહ કાર્યઃ ।
સંરોષ્યમાણઃ પ્રતિહૃષ્યતે યઃ સ આદત્તે સુકૃતં વૈ પરસ્ય ॥

ક્ષેપાયમાણમભિષઙ્ગવ્યલીકં નિગૃહ્ણાતિ જ્વલિતં યશ્ચ મન્યુમ્ ।
અદુષ્ટચેતા મુદિતોઽનસૂયુઃ સ આદત્તે સુકૃતં વૈ પરેષામ્ ॥

આક્રુશ્યમાનો ન વદામિ કિઞ્ચિ ત્ક્ષમામ્યહં તાડ્યમાનશ્ચ નિત્યમ્ ।
શ્રેષ્ઠં હ્યેતદ્યત્ક્ષમામાહુરાર્યાઃ સત્યં તથૈવાર્જવમાનૃશંસ્યમ્ ॥

વેદસ્યોપનિષત્સત્યં સત્યસ્યોપનિષદ્દમઃ ।
દમસ્યોપનિષન્મોક્ષ એતત્સર્વાનુશાસનમ્ ॥

વાચો વેગં મનસઃ ક્રોધવેગં વિધિત્સાવેગમુદરોપસ્થવેગમ્ ।
એતાન્વેગાન્યો વિષહેદુદીર્ણાં સ્તં મન્યેઽહં બ્રાહ્મણં વૈ મુનિં ચ ॥

અક્રોધનઃ ક્રુધ્યતાં વૈ વિશિષ્ટ સ્તથા તિતિક્ષુરતિતિક્ષોર્વિશિષ્ટઃ ।
અમાનુષાન્માનુષો વૈ વિશિષ્ટ સ્તથાઽજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનવાન્વૈ વિશિષ્ટઃ ॥

આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવં તિતિક્ષતઃ ।
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ ॥

યો નાયુક્તઃ પ્રાહ રૂક્ષં પ્રિયં વા યો વા હતો ન પ્રતિહન્તિ ધૈર્યાત્ ।
પાપં ચ યો નેચ્છતિ તસ્ય હન્તુ સ્તસ્યેહ દેવાઃ સ્પૃહયન્તિ નિત્યમ્ ॥

પાપીયસઃ ક્ષમેતૈવ શ્રેયસઃ સદૃશસ્ય ચ ।
વિમાનિતો હતોક્રુષ્ટ એવં સિદ્ધિં ગમિષ્યતિ ॥

સદાઽહમાર્યાન્નિભૃતોપ્યુપાસે ન મે વિધિત્સોત્સહતે ન રોષઃ ।
ન ચાપ્યહં લિપ્સમાનઃ પરૈમિ ન ચૈવ કિઞ્ચિદ્વિષમેણ યામિ ॥

નાહં શપ્તઃ પ્રતિશપામિ કઞ્ચિ દ્દમં દ્વારં હ્યમૃતસ્યેહ વેદ્મિ ।
ગુહ્યં બ્રહ્મ તદિદં બ્રવીમિ ન માનુષાચ્છ્રેષ્ઠતરં હિ કિઞ્ચિત્ ॥

નિર્મુચ્યમાનઃ પાપેભ્યો ઘનેભ્ય ઇવ ચન્દ્રમાઃ ।
વિરજાઃ કાલમાકાઙ્ક્ષન્ધીરો ધૈર્યેણ સિધ્યતિ ॥

યઃ સર્વેષાં ભવતિ હ્યર્ચનીય ઉત્સેચને સ્તમ્ભ ઇવાભિજાતઃ ।
યસ્મૈ વાચં સુપ્રસન્નાં વદન્તિ સ વૈ દેવાન્ગચ્છતિ સંયતાત્મા ॥

ન તથા વક્તુમિચ્છન્તિ કલ્યાણાન્પુરુષે ગુણાન્ ।
યથૈષાં વક્તુમિચ્છન્તિ નૈર્ગુણ્યમનુયુઞ્જકાઃ ॥

યસ્ય વાઙ્ભનસી ગુપ્તે સમ્યક્પ્રણિહિતે સદા ।
વેદાસ્તપશ્ચ ત્યાગશ્ચ સ ઇદં સર્વમાપ્નુયાત્ ॥

આક્રોશનવિમાનાભ્યાં નાબુધાન્બોધયેદ્બુધઃ ।
તસ્માન્ન વર્ધયેદન્યં ન ચાત્માનં વિહિંસયેન્ત્ ॥

અમૃતસ્યેવ સન્તૃપ્યેદવમાનસ્ય પણ્ડિતઃ ।
સુખં હ્યવમતઃ શેતે યોઽવમન્તા સ નશ્યતિ ॥

યત્ક્રોધનો યજતિ યદ્દદાતિ યદ્વા તપસ્તપ્યતિ યજ્જુહોતિ ।
વૈવસ્વતસ્તદ્ધરતેઽસ્ય સર્વં મોઘઃ શ્રમો ભવતિ હિ ક્રોધનસ્ય ॥

ચત્વારિ યસ્ય દ્વારાણિ સુગુપ્તાન્યમરોત્તમાઃ ।
ઉપસ્થમુદરં હસ્તૌ વાક્ચતુર્થી સ ધર્મવિત્ ॥

સત્યં દમં હ્યાર્જવમાનૃશંસ્યં ધૃતિં તિતિક્ષામભિસેવમાનઃ ।
સ્વાધ્યાયનિત્યોઽસ્પૃહયન્યરેષા મેકાન્તશીલ્યૂર્ધ્વગતિર્ભવેત્સઃ ॥

સર્વાન્દેદાનનુચરન્વત્સવચ્ચતુરઃ સ્તનાન્ ।
ન પાવનતમં કિઞ્ચિત્સત્યાદ્ગધ્યગમં ક્વચિત્ ॥

આચક્ષેઽહં મનુષ્યેભ્યો દેવેભ્યઃ પ્રતિસઞ્ચરન્ ।
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ॥

યાદૃશૈઃ સંવિવદતે યાદૃશાંશ્ચોપસેવતે ।
યાદૃગિચ્છેચ્ચ ભવિતું તાદૃગ્ભવતિ પૂરુષઃ ॥

યદિ સન્તં સેવતિ યદ્યસન્તં તપસ્વિનં યદિ વા સ્તેનમેવ ।
વાસો યથા રાગવશં પ્રયાતિ તથા સ તેષાં વશમભ્યુપૈતિ ॥

સદા દેવાઃ સાધુભિઃ સંવદન્તે ન માનુષં વિષયં યાન્તિ દ્રષ્ટુમ્ ।
નેન્દુઃ સમઃ સ્યાદસમો હિ વાયુ રુચ્ચાવચં વિષયં યઃ સ વેદ ॥

અદુષ્ટં વર્તમાને તુ હૃદયાન્તરપૂરુષે ।
તેનૈવ દેવાઃ પ્રીયન્તે સતાં માર્ગસ્થિતેન વૈ ॥

વિશ્નોદરે યે નિરતાઃ સદૈવ સ્તેના નરા વાક્યરુષાશ્ચ નિત્યમ્ ।
અપેતધર્માનિતિ તાન્વિદિત્વા દૂરાદ્દેવઃ સમ્પરિવર્જયન્તિ ॥

ન વૈ દેવા હીનસત્વેન તોષ્યાઃ સર્વાશિના દુષ્કૃતકર્મણા વા ।
સત્યવ્રતા યે તુ નરાઃ કૃતજ્ઞા ધર્મે રતાસ્તૈઃ સહ સમ્ભજન્તે ॥

અવ્યાહૃતં વ્યાહૃતાચ્છ્રેય આહુઃ સત્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
ધર્મ્યં વદેદ્વ્યાહૃતં તત્તૃતીયં પ્રિયં વદેદ્વ્યાહૃતં તચ્ચતુર્થમ્ ॥
સાધ્યા ઊચુઃ ।

કેનાયમાવૃતો લોકઃ કેન વા ન પ્રકાશતે ।
કેન ત્યજતિ મિત્રાણિ કેન સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ॥
હંસ ઉવાચ ।

અજ્ઞાનેનાવૃતો લોકો માત્સર્યાન્ન પ્રકાશતે ।
લોભાત્ત્યજતિ મિત્રાણિ સઙ્ગાત્સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ ॥
સાધ્યા ઊચઃ ।

કઃ સ્વિદેકો રમતે બ્રાહ્મણાનાં કઃ સ્વિદેકો બહુભિર્જોષમાસ્તે ।
કઃ સ્વિદેકો બલવાન્દુર્બલોપિ કઃ સ્વિદેષાં કલહં નાન્વવૈતિ ॥
હંસ ઉવાચ ।

પ્રાજ્ઞ એકો રમતે બ્રાહ્મણાનાં પ્રાજ્ઞશ્ચૈકો બહુભિર્જોષમાસ્તે
પ્રાજ્ઞ એકો બલવાન્દુર્બલોઽપિ પ્રાજ્ઞ એષાં કલહં નાન્વબૈતિ ॥
સાધ્યા ઊચુઃ ।

કિં બ્રાહ્મણાનાં દેવત્વં કિઞ્ચ સાધુત્વમુચ્યતે ।
અસાધુત્વે ચ કિં તેષાં કિમેષાં માનુષં મતમ્ ॥
હંસ ઉવાચ ।

સ્વાધ્યાય એષાં દેવત્વં વ્રતં સાધુત્વમુચ્યતે ।
અસાધુત્વં પરીવાદો મૃત્યુર્માનુષ્યમુચ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા પરમો દેવો ભગવાન્નિત્ય અવ્યયઃ ।
સાધ્યૈર્દેવગણૈઃ સાર્ધં દિવમેવારુરોહ સઃ ॥

એતદ્યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં સ્વર્ગાય ચ ધ્રુવમ્ । દર્શિતં દેવદેવેન પરમેણાવ્યયેન ચ ॥

સંવાદ ઇત્યયં શ્રેષ્ઠઃ સાધ્યાનાં પરિકીર્તિતઃ ।
ક્ષેત્રં વૈ કર્મણાં યોનિઃ સદ્ભાવઃ સત્યમુચ્યતે ॥