Mahabharata · Chapter 12.303

pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca na nirguṇānāṃ prabhavanti loke /
ananyabhaktāḥ priyavādinaśca hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan //

pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti /
jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti jitendriyārthāḥ paramāpnuvanti //

raṇājire yatra śarāgnisaṃstare nṛpātmajo ghātamavāpya dahyate /
prayāti lokānamaraiḥ sudurlabhā nniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham //

śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ parāṅbhukhaṃ pārivarhaiśca hīnam /
anudyantaṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan //

pāribarhaiḥ susaṃyuktamudyataṃ tulyatāṃ gatam /
atikramettaṃ nṛpatiḥ sangrāme kṣatriyātmajam //

tulyādiha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥ /
nihīnātkātarāccaiva kṛpaṇādgarhito vadhaḥ //

pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipa /
pāpa eṣa vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ //

na kaścitrāti vai rājandiṣṭāntavaśamāgatam /
sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścinnaivāpakarṣati //

snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet /
hiṃsātmakāni sarvāṇi nāyuricchetparāyuṣā //

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām /
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām //

āyuṣi kṣayamāpanne pañcatvamupagacchati /
tathā hyakāraṇādbhavati kāraṇairupapāditam //

tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditam /
adhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham //

dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiñcana vidyate /
taddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate //

śirāsnāyvasthisanghātaṃ bībhatsāmedhyasankulam /
bhūtānāmindriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam //

tvagantaṃ dehamityāhurvidvāṃso'dhyātmacintakāḥ /
guṇairapi parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam //

śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam /
bhūtaiḥ prakṛtimāpannaistato bhūmau nimajjati //

bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatratatra ha / idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatrayatra ha /
tatprapāte paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā //

na jāyate tu nṛpate kañcitkālamayaṃ punaḥ /
paribhramati bhūtātmā dyāmivāmbudharo mahān //

sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpaḥ /
manasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ //

vividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa / jaṅgamānāmapi tathā dvipadāḥ paramā matāḥ /
dvipadānāmapi tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ //

dvijānāmapi rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ /
prājñānāmātmasambuddhāḥ sambuddhānāmamāninaḥ //

jātamanveti maraṇaṃ nṛṇāmiti viniścayaḥ /
antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ //

āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet /
nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt //

ayojayitvā kleśena janaṃ plāpya ca duṣkṛtam /
mṛtyunā'tmakṛteneha karma kṛtvā'tmaśaktitaḥ //

viṣamudbandhanaṃ dāho dasyuhastāttatha vadhaḥ /
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate //

na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante cābhisandhijaiḥ /
evaṃvidhaiśca bahubhiraparaiḥ prākṛtairapi //

ūrdhvaṃ bhittvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyavatāṃ nṛpa /
madhyato madhyapuṇyānāmadho duṣkṛtakarmaṇām //

ekaḥ śatrurna dvitīyosti śatru rajñānatulyaḥ puruṣasya rājan /
yenāvṛtaḥ kurute samprayukto ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni //

prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ vṛddhānupāsya prabhaveta yasya /
prayatnasādhyo hi sa rājaputra prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti //

adhītya vedaṃ tapasā brahmacārī yajñāñśaktyā sannisṛjyeha pañca /
vanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ śreyaḥ kṛtvā sthāpayitvā svavaṃśam //

upabhogairapi tyaktaṃ nātmānaṃ sādayennaraḥ /
caṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta śobhanam //

iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīyate /
ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ //

kathaṃ na vipraṇaśyema yonitosyā iti prabho /
kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt //

yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyaṃ dviṣate naraḥ /
dharmāvamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate //

yastu prītipurāṇena cakṣuṣā tāta paśyati /
dīpopamāni bhūtāni yāvadarthānna paśyati //

sāntvenānupradānena priyavādena cāpyuta /
samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate //

dānaṃ tyāgaḥ śobhanā murtimadbhyo bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram /
sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu ye cāpyanye puṇyadeśāḥ pṛthivyām //

gṛheṣu yeṣāmasavaḥ patanti teṣāmatho nirharaṇaṃ praśastam /
yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne śucau deśe vidhinā caiva dāhaḥ //

iṣṭiḥ puṣṭiryajanaṃ yājanaṃ ca dārga puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ /
śaktyā pitryaṃ yacca kiñcitpraśastaṃ sarvāṇyātmārthe mānavo'yaṃ karoti //

gṛhasthānāṃ ca sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām / nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām //

dharmaśāstrāṇi vedāśca ṣa़ḍaṅgāni narādhipa /
śreyasorthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ //
bhīṣma uvāca /

etadvai sarvamākhyātaṃ muninā sumahātmanā /
videharājāya purā śrayesorthe narādhipa //