Mahabharata · Chapter 12.302

varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate /
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tadbrūhi vadatāṃ vara //

yadetajjāyate'patyaṃ sa evāyamiti śrutiḥ /
kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ //
parāśara uvāca /

evametanmahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ /
tapasastvapakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ //

sukṣetrācca subījācca puṇyo bhavati sambhavaḥ /
ato'nyatarato hīnādavaro nāma jāyate //

vakrādbhujābhyāmūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire /
sṛjataḥ prajāpaterlokāniti dharmavido viduḥ //

mukhajā brāhmaṇāstāta bāhujāḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ /
ūrujā dhanino rājanpādajāḥ paricārakāḥ //

caturṇāmeva varṇānāmāgamaḥ puruṣarṣabha /
atonye tvatiriktā ye te vai sankarajāḥ smṛtāḥ //

kṣatriyātirathāmbaṣṭhā ugrā vaidehakāstathā /
śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ //

ayogāḥ kāraṇā vrātyāścāṇḍālāśca narādhipa /
ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparāt //
janaka uvāca /

brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham /
bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama //

yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ /
śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathā pare //
parāśara uvāca /

rājannaitadbhavedbrāhmamapakṛṣṭena janmanā /
mahātmanāṃ samutpattistapasā bhāvitātmanām //

utpādya putrānmunayo nṛpate yatra tatra ha /
svenaiva tapasā teṣāmṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ //

pitāmahaśca me pūrvamṛśyaśṛṅgaśca kāśyapaḥ /
vedastāṇḍyaḥ kṛpaścaiva kākṣīvatkamaṭhādayaḥ //

yavakrītaśca nṛpate droṇaśca vadatāṃvaraḥ /
āyurmataṅgo dattaśca drumado mātsya eva ca //

ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso balāt /
pratiṣṭhitā vedavido damena tapasaiva hi //

mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva /
aṅgirāḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭho bhṛgureva ca //

karmato'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva /
nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām //
janaka uvāca /

viśeṣadharmānvarṇānāṃ prabrūhi bhagavanmama /
tataḥ sāmānyadharmāṃśca sarvatra kuśalo hyasi //
parāśara uvāca /

pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa /
viśeṣadharmā viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā //

kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśāmapi /
dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa //

viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ /
dharmānsādhāraṇāṃstāta vistareṇa śṛṇuṣva me //

ānṛśaṃsyamarhisā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā /
śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyamakrodha eva ca //

sveṣu dāreṣu santoṣaḥ śaucaṃ nityā'nasūyatā /
ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāsrayo varṇā dvijātayaḥ /
atra teṣāmadhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara //

vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ /
unnamanti yathā santa āśrityeha svakarmasu //

na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo na cāpi saṃskāramihārhatīti vā /
śrutiprayuktaṃ na ca dharmamāpnute na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam //

vaidehakaṃ śūdramudāharanti dvijā mahārāja śrutopapannāḥ /
ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam //

satāṃ vṛttamadhiṣṭhāya nihīnā uddidhīrṣavaḥ /
mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ //

yathāyathā hi sadvṝttamālambantītare janāḥ /
yathātathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca modate //
janaka uvāca /

kiṃ karma dūṣayatyenamatho jātirmahāmune /
sandeho me samutpannastanme vyākhyātumarhasi //
parāśara uvāca /

asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam /
karma caiva hi jātiśca viśeṣaṃ tu niśāmaya //

jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma na sevate /
jātyā duṣṭaśca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ //

jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam karma taddūṣayatyenaṃ tasmātkarma na śobhanam //
janaka uvāca /

kāni karmāṇi dharmyāṇi loke'smindvijasattam /
na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā //
parāśara uvāca /

śṛṇu me'tra mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi /
yāni karmāṇyahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā //

sannyasyāgnīnudāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ /
naiḥśreyasaṃ karmapathaṃ samāruhya yathākramam //

praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ /
payānti sthānamajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ //

sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak kṛtvā rājansatyavākyāni coktvā /
tyaktvā dharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ //