મહાભારત · અધ્યાય 12.303

પિતા સખાયો ગુરવઃ સ્ત્રિયશ્ચ ન નિર્ગુણાનાં પ્રભવન્તિ લોકે ।
અનન્યભક્તાઃ પ્રિયવાદિનશ્ચ હિતાશ્ચ વશ્યાશ્ચ તથૈવ રાજન્ ॥

પિતા પરં દૈવતં માનવાનાં માતુર્વિશિષ્ટં પિતરં વદન્તિ ।
જ્ઞાનસ્ય લાભં પરમં વદન્તિ જિતેન્દ્રિયાર્થાઃ પરમાપ્નુવન્તિ ॥

રણાજિરે યત્ર શરાગ્નિસંસ્તરે નૃપાત્મજો ઘાતમવાપ્ય દહ્યતે ।
પ્રયાતિ લોકાનમરૈઃ સુદુર્લભા ન્નિષેવતે સ્વર્ગફલં યથાસુખમ્ ॥

શ્રાન્તં ભીતં ભ્રષ્ટશસ્ત્રં રુદન્તં પરાઙ્ભુખં પારિવર્હૈશ્ચ હીનમ્ ।
અનુદ્યન્તં રોગિણં યાચમાનં ન વૈ હિંસ્યાદ્બાલવૃદ્ધૌ ચ રાજન્ ॥

પારિબર્હૈઃ સુસંયુક્તમુદ્યતં તુલ્યતાં ગતમ્ ।
અતિક્રમેત્તં નૃપતિઃ સન્ગ્રામે ક્ષત્રિયાત્મજમ્ ॥

તુલ્યાદિહ વધઃ શ્રેયાન્વિશિષ્ટાચ્ચેતિ નિશ્ચયઃ ।
નિહીનાત્કાતરાચ્ચૈવ કૃપણાદ્ગર્હિતો વધઃ ॥

પાપાત્પાપસમાચારાન્નિહીનાચ્ચ નરાધિપ ।
પાપ એષ વધઃ પ્રોક્તો નરકાયેતિ નિશ્ચયઃ ॥

ન કશ્ચિત્રાતિ વૈ રાજન્દિષ્ટાન્તવશમાગતમ્ ।
સાવશેષાયુષં ચાપિ કશ્ચિન્નૈવાપકર્ષતિ ॥

સ્નિગ્ધૈશ્ચ ક્રિયમાણાનિ કર્માણીહ નિવર્તયેત્ ।
હિંસાત્મકાનિ સર્વાણિ નાયુરિચ્છેત્પરાયુષા ॥

ગૃહસ્થાનાં તુ સર્વેષાં વિનાશમભિકાઙ્ક્ષતામ્ ।
નિધનં શોભનં તાત પુલિનેષુ ક્રિયાવતામ્ ॥

આયુષિ ક્ષયમાપન્ને પઞ્ચત્વમુપગચ્છતિ ।
તથા હ્યકારણાદ્ભવતિ કારણૈરુપપાદિતમ્ ॥

તથા શરીરં ભવતિ દેહાદ્યેનોપપાદિતમ્ ।
અધ્વાનં ગતકશ્ચાયં પ્રાપ્તશ્ચાયં ગૃહાદ્ગૃહમ્ ॥

દ્વિતીયં કારણં તત્ર નાન્યત્કિઞ્ચન વિદ્યતે ।
તદ્દેહં દેહિનાં યુક્તં મોક્ષભૂતેષુ વર્તતે ॥

શિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ઘાતં બીભત્સામેધ્યસન્કુલમ્ ।
ભૂતાનામિન્દ્રિયાણાં ચ ગુણાનાં ચ સમાગમમ્ ॥

ત્વગન્તં દેહમિત્યાહુર્વિદ્વાંસોઽધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
ગુણૈરપિ પરિક્ષીણં શરીરં મર્ત્યતાં ગતમ્ ॥

શરીરિણા પરિત્યક્તં નિશ્ચેષ્ટં ગતચેતનમ્ ।
ભૂતૈઃ પ્રકૃતિમાપન્નૈસ્તતો ભૂમૌ નિમજ્જતિ ॥

ભાવિતં કર્મયોગેન જાયતે તત્રતત્ર હ । ઇદં શરીરં વૈદેહ મ્રિયતે યત્રયત્ર હ ।
તત્પ્રપાતે પરો દૃષ્ટો વિસર્ગઃ કર્મણસ્તથા ॥

ન જાયતે તુ નૃપતે કઞ્ચિત્કાલમયં પુનઃ ।
પરિભ્રમતિ ભૂતાત્મા દ્યામિવામ્બુધરો મહાન્ ॥

સ પુનર્જાયતે રાજન્પ્રાપ્યેહાયતનં નૃપઃ ।
મનસઃ પરમો હ્યાત્મા ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ॥

વિવિધાનાં ચ ભૂતાનાં જઙ્ગમાઃ પરમા નૃપ । જઙ્ગમાનામપિ તથા દ્વિપદાઃ પરમા મતાઃ ।
દ્વિપદાનામપિ તથા દ્વિજા વૈ પરમાઃ સ્મૃતાઃ ॥

દ્વિજાનામપિ રાજેન્દ્ર પ્રજ્ઞાવન્તઃ પરા મતાઃ ।
પ્રાજ્ઞાનામાત્મસમ્બુદ્ધાઃ સમ્બુદ્ધાનામમાનિનઃ ॥

જાતમન્વેતિ મરણં નૃણામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।
અન્તવન્તિ હિ કર્માણિ સેવન્તે ગુણતઃ પ્રજાઃ ॥

આપન્ને તૂત્તરાં કાષ્ઠાં સૂર્યે યો નિધનં વ્રજેત્ ।
નક્ષત્રે ચ મુહૂર્તે ચ પુણ્યે રાજન્સ પુણ્યકૃત્ ॥

અયોજયિત્વા ક્લેશેન જનં પ્લાપ્ય ચ દુષ્કૃતમ્ ।
મૃત્યુનાઽત્મકૃતેનેહ કર્મ કૃત્વાઽત્મશક્તિતઃ ॥

વિષમુદ્બન્ધનં દાહો દસ્યુહસ્તાત્તથ વધઃ ।
દંષ્ટ્રિભ્યશ્ચ પશુભ્યશ્ચ પ્રાકૃતો વધ ઉચ્યતે ॥

ન ચૈભિઃ પુણ્યકર્માણો યુજ્યન્તે ચાભિસન્ધિજૈઃ ।
એવંવિધૈશ્ચ બહુભિરપરૈઃ પ્રાકૃતૈરપિ ॥

ઊર્ધ્વં ભિત્ત્વા પ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણાઃ પુણ્યવતાં નૃપ ।
મધ્યતો મધ્યપુણ્યાનામધો દુષ્કૃતકર્મણામ્ ॥

એકઃ શત્રુર્ન દ્વિતીયોસ્તિ શત્રુ રજ્ઞાનતુલ્યઃ પુરુષસ્ય રાજન્ ।
યેનાવૃતઃ કુરુતે સમ્પ્રયુક્તો ઘોરાણિ કર્માણિ સુદારુણાનિ ॥

પ્રબોધનાર્થં શ્રુતિધર્મયુક્તં વૃદ્ધાનુપાસ્ય પ્રભવેત યસ્ય ।
પ્રયત્નસાધ્યો હિ સ રાજપુત્ર પ્રજ્ઞાશરેણોન્મથિતઃ પરૈતિ ॥

અધીત્ય વેદં તપસા બ્રહ્મચારી યજ્ઞાઞ્શક્ત્યા સન્નિસૃજ્યેહ પઞ્ચ ।
વનં ગચ્છેત્પુરુષો ધર્મકામઃ શ્રેયઃ કૃત્વા સ્થાપયિત્વા સ્વવંશમ્ ॥

ઉપભોગૈરપિ ત્યક્તં નાત્માનં સાદયેન્નરઃ ।
ચણ્ડાલત્વેઽપિ માનુષ્યં સર્વથા તાત શોભનમ્ ॥

ઇયં હિ યોનિઃ પ્રથમા યાં પ્રાપ્ય જગતીયતે ।
આત્મા વૈ શક્યતે ત્રાતું કર્મભિઃ શુભલક્ષણૈઃ ॥

કથં ન વિપ્રણશ્યેમ યોનિતોસ્યા ઇતિ પ્રભો ।
કુર્વન્તિ ધર્મં મનુજાઃ શ્રુતિપ્રામાણ્યદર્શનાત્ ॥

યો દુર્લભતરં પ્રાપ્ય માનુષ્યં દ્વિષતે નરઃ ।
ધર્માવમન્તા કામાત્મા ભવેત્સ ખલુ વઞ્ચ્યતે ॥

યસ્તુ પ્રીતિપુરાણેન ચક્ષુષા તાત પશ્યતિ ।
દીપોપમાનિ ભૂતાનિ યાવદર્થાન્ન પશ્યતિ ॥

સાન્ત્વેનાનુપ્રદાનેન પ્રિયવાદેન ચાપ્યુત ।
સમદુઃખસુખો ભૂત્વા સ પરત્ર મહીયતે ॥

દાનં ત્યાગઃ શોભના મુર્તિમદ્ભ્યો ભૂયઃ પ્લાવ્યં તપસા વૈ શરીરમ્ ।
સરસ્વતીનૈમિષપુષ્કરેષુ યે ચાપ્યન્યે પુણ્યદેશાઃ પૃથિવ્યામ્ ॥

ગૃહેષુ યેષામસવઃ પતન્તિ તેષામથો નિર્હરણં પ્રશસ્તમ્ ।
યાનેન વૈ પ્રાપણં ચ શ્મશાને શુચૌ દેશે વિધિના ચૈવ દાહઃ ॥

ઇષ્ટિઃ પુષ્ટિર્યજનં યાજનં ચ દાર્ગ પુણ્યાનાં કર્મણાં ચ પ્રયોગઃ ।
શક્ત્યા પિત્ર્યં યચ્ચ કિઞ્ચિત્પ્રશસ્તં સર્વાણ્યાત્માર્થે માનવોઽયં કરોતિ ॥

ગૃહસ્થાનાં ચ સર્વેષાં વિનાશમભિકાઙ્ક્ષતામ્ । નિધનં શોભનં તાત પુલિનેષુ ક્રિયાવતામ્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાણિ વેદાશ્ચ ષ઼ડઙ્ગાનિ નરાધિપ ।
શ્રેયસોર્થે વિધીયન્તે નરસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એતદ્વૈ સર્વમાખ્યાતં મુનિના સુમહાત્મના ।
વિદેહરાજાય પુરા શ્રયેસોર્થે નરાધિપ ॥