Mahabharata · Chapter 12.301

eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ /
tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu //

prāyeṇa ca gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate /
saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvai rājasatāmasaiḥ //

gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca /
dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai //

evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ /
rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ //

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam /
mohajastāratirnāma samupaiti narādhipa //

kṛtārtha bhoginaṃ matvā sarvo ratiparāyaṇaḥ /
lābhaṃ prātyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati //

tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvadharyate janam /
duṣṭārthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati //

sa jānatrapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ /
bālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate //

tato dānena sampanno rakṣannātmaparājayam /
karoti yena bhonī syāmiti tasmādvinaśyati //

tadyadi vuddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmavādinām /
abhicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham //

lokāyatananāśācca dhananāśācca pārthiva /
ādhivyādhipratāpācca nirvedamupagacchati //

nirvedādātmasambodhaḥ sambodhādātmadarśanam /
śāstrārthadarśanādrājasaṃstapa evānupaśyati //

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān /
yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati //

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate /
jitendriyasya dāntasya svargamārgapravartakam //

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ /
kvacitkvacidbrataparo vratānyāsthāya pārthiva //

ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ /
viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ //

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ /
saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ //

ye cādau brāhmaṇāḥ sṛṣṭā brahmaṇā tapasā purā /
te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā //

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ /
mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam //

kauśeyāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca /
vāhanāsanapānāni tatsarvaṃ tapasaḥ phalam //

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ /
vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam //

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca /
abhipretāni sarvāṇi bhavanti śubhakarmiṇām //

nāprāpyaṃ tapasaḥ kiñcintrailokye'pi parantapa /
upabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām //

sukhito duḥkhito vā'pi naro lobhaṃ parityajet /
avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama //

asantoṣo'sukhathāyeti lobhādindriyavibhramaḥ /
tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā //

naṣṭaprajño yadā tu syāttadā nyāyaṃ na paśyati /
tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugratapaścaret //

yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamiheṣyate /
kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam //

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate /
prākāśyaṃ caivaṃ gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ //

apriyāṇyavamānāśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam /
phalārthī satpathaṃ tyaktvā prāpnoti viṣayātmakam //

dharme tapasi dāne ca vicikitsā'sya jāyate /
sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate //

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vā'pi narottam /
suvṛttādyo na calate śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ //

iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā /
rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāmpate //

tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ /
budhā ye na praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam //

tataḥ phalārthaṃ sarvasya bhavanti jyāyase guṇāḥ /
dharmavṛddhyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate //

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā /
prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ //

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām /
kriyādharmavimuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām //

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam /
teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate //

sarvātmanā'nukurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam /
dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharme vicarannṛpa //

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim /
evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim //