મહાભારત · અધ્યાય 12.302

વર્ણો વિશેષવર્ણાનાં મહર્ષે કેન જાયતે ।
એતદિચ્છામ્યહં જ્ઞાતું તદ્બ્રૂહિ વદતાં વર ॥

યદેતજ્જાયતેઽપત્યં સ એવાયમિતિ શ્રુતિઃ ।
કથં બ્રાહ્મણતો જાતો વિશેષગ્રહણં ગતઃ ॥
પરાશર ઉવાચ ।

એવમેતન્મહારાજ યેન જાતઃ સ એવ સઃ ।
તપસસ્ત્વપકર્ષેણ જાતિગ્રહણતાં ગતઃ ॥

સુક્ષેત્રાચ્ચ સુબીજાચ્ચ પુણ્યો ભવતિ સમ્ભવઃ ।
અતોઽન્યતરતો હીનાદવરો નામ જાયતે ॥

વક્રાદ્ભુજાભ્યામૂરુભ્યાં પદ્ભ્યાં ચૈવાથ જજ્ઞિરે ।
સૃજતઃ પ્રજાપતેર્લોકાનિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥

મુખજા બ્રાહ્મણાસ્તાત બાહુજાઃ ક્ષત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઊરુજા ધનિનો રાજન્પાદજાઃ પરિચારકાઃ ॥

ચતુર્ણામેવ વર્ણાનામાગમઃ પુરુષર્ષભ ।
અતોન્યે ત્વતિરિક્તા યે તે વૈ સન્કરજાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ક્ષત્રિયાતિરથામ્બષ્ઠા ઉગ્રા વૈદેહકાસ્તથા ।
શ્વપાકાઃ પુલ્કસાઃ સ્તેના નિષાદાઃ સૂતમાગધાઃ ॥

અયોગાઃ કારણા વ્રાત્યાશ્ચાણ્ડાલાશ્ચ નરાધિપ ।
એતે ચતુર્ભ્યો વર્ણેભ્યો જાયન્તે વૈ પરસ્પરાત્ ॥
જનક ઉવાચ ।

બ્રહ્મણૈકેન જાતાનાં નાનાત્વં ગોત્રતઃ કથમ્ ।
બહૂનીહ હિ લોકે વૈ ગોત્રાણિ મુનિસત્તમ ॥

યત્ર તત્ર કથં જાતાઃ સ્વયોનિં મુનયો ગતાઃ ।
શૂદ્રયોનૌ સમુત્પન્ના વિયોનૌ ચ તથા પરે ॥
પરાશર ઉવાચ ।

રાજન્નૈતદ્ભવેદ્બ્રાહ્મમપકૃષ્ટેન જન્મના ।
મહાત્મનાં સમુત્પત્તિસ્તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ॥

ઉત્પાદ્ય પુત્રાન્મુનયો નૃપતે યત્ર તત્ર હ ।
સ્વેનૈવ તપસા તેષામૃષિત્વં વિદધુઃ પુનઃ ॥

પિતામહશ્ચ મે પૂર્વમૃશ્યશૃઙ્ગશ્ચ કાશ્યપઃ ।
વેદસ્તાણ્ડ્યઃ કૃપશ્ચૈવ કાક્ષીવત્કમઠાદયઃ ॥

યવક્રીતશ્ચ નૃપતે દ્રોણશ્ચ વદતાંવરઃ ।
આયુર્મતઙ્ગો દત્તશ્ચ દ્રુમદો માત્સ્ય એવ ચ ॥

એતે સ્વાં પ્રકૃતિં પ્રાપ્તા વૈદેહ તપસો બલાત્ ।
પ્રતિષ્ઠિતા વેદવિદો દમેન તપસૈવ હિ ॥

મૂલગોત્રાણિ ચત્વારિ સમુત્પન્નાનિ પાર્થિવ ।
અઙ્ગિરાઃ કશ્યપશ્ચૈવ વસિષ્ઠો ભૃગુરેવ ચ ॥

કર્મતોઽન્યાનિ ગોત્રાણિ સમુત્પન્નાનિ પાર્થિવ ।
નામધેયાનિ તપસા તાનિ ચ ગ્રહણં સતામ્ ॥
જનક ઉવાચ ।

વિશેષધર્માન્વર્ણાનાં પ્રબ્રૂહિ ભગવન્મમ ।
તતઃ સામાન્યધર્માંશ્ચ સર્વત્ર કુશલો હ્યસિ ॥
પરાશર ઉવાચ ।

પ્રતિગ્રહો યાજનં ચ તથૈવાધ્યાપનં નૃપ ।
વિશેષધર્મા વિપ્રાણાં રક્ષા ક્ષત્રસ્ય શોભના ॥

કૃષિશ્ચ પાશુપાલ્યં ચ વાણિજ્યં ચ વિશામપિ ।
દ્વિજાનાં પરિચર્યા ચ શૂદ્રકર્મ નરાધિપ ॥

વિશેષધર્મા નૃપતે વર્ણાનાં પરિકીર્તિતાઃ ।
ધર્માન્સાધારણાંસ્તાત વિસ્તરેણ શૃણુષ્વ મે ॥

આનૃશંસ્યમર્હિસા ચાપ્રમાદઃ સંવિભાગિતા ।
શ્રાદ્ધકર્માતિથેયં ચ સત્યમક્રોધ એવ ચ ॥

સ્વેષુ દારેષુ સન્તોષઃ શૌચં નિત્યાઽનસૂયતા ।
આત્મજ્ઞાનં તિતિક્ષા ચ ધર્માઃ સાધારણા નૃપ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાસ્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ।
અત્ર તેષામધીકારો ધર્મેષુ દ્વિપદાં વર ॥

વિકર્માવસ્થિતા વર્ણાઃ પતન્તિ નૃપતે ત્રયઃ ।
ઉન્નમન્તિ યથા સન્ત આશ્રિત્યેહ સ્વકર્મસુ ॥

ન ચાપિ શૂદ્રઃ પતતીતિ નિશ્ચયો ન ચાપિ સંસ્કારમિહાર્હતીતિ વા ।
શ્રુતિપ્રયુક્તં ન ચ ધર્મમાપ્નુતે ન ચાસ્ય ધર્મે પ્રતિષેધનં કૃતમ્ ॥

વૈદેહકં શૂદ્રમુદાહરન્તિ દ્વિજા મહારાજ શ્રુતોપપન્નાઃ ।
અહં હિ પશ્યામિ નરેન્દ્ર દેવં વિશ્વસ્ય વિષ્ણું જગતઃ પ્રધાનમ્ ॥

સતાં વૃત્તમધિષ્ઠાય નિહીના ઉદ્દિધીર્ષવઃ ।
મન્ત્રવર્જં ન દુષ્યન્તિ કુર્વાણાઃ પૌષ્ટિકીઃ ક્રિયાઃ ॥

યથાયથા હિ સદ્વૄત્તમાલમ્બન્તીતરે જનાઃ ।
યથાતથા સુખં પ્રાપ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ મોદતે ॥
જનક ઉવાચ ।

કિં કર્મ દૂષયત્યેનમથો જાતિર્મહામુને ।
સન્દેહો મે સમુત્પન્નસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
પરાશર ઉવાચ ।

અસંશયં મહારાજ ઉભયં દોષકારકમ્ ।
કર્મ ચૈવ હિ જાતિશ્ચ વિશેષં તુ નિશામય ॥

જાત્યા ચ કર્મણા ચૈવ દુષ્ટં કર્મ ન સેવતે ।
જાત્યા દુષ્ટશ્ચ યઃ પાપં ન કરોતિ સ પૂરુષઃ ॥

જાત્યા પ્રધાનં પુરુષં કુર્વાણં કર્મ ધિક્કૃતમ્ કર્મ તદ્દૂષયત્યેનં તસ્માત્કર્મ ન શોભનમ્ ॥
જનક ઉવાચ ।

કાનિ કર્માણિ ધર્મ્યાણિ લોકેઽસ્મિન્દ્વિજસત્તમ્ ।
ન હિંસન્તીહ ભૂતાનિ ક્રિયમાણાનિ સર્વદા ॥
પરાશર ઉવાચ ।

શૃણુ મેઽત્ર મહારાજ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
યાનિ કર્માણ્યહિંસ્રાણિ નરં ત્રાયન્તિ સર્વદા ॥

સન્ન્યસ્યાગ્નીનુદાસીનાઃ પશ્યન્તિ વિગતજ્વરાઃ ।
નૈઃશ્રેયસં કર્મપથં સમારુહ્ય યથાક્રમમ્ ॥

પ્રશ્રિતા વિનયોપેતા દમનિત્યાઃ સુસંશિતાઃ ।
પયાન્તિ સ્થાનમજરં સર્વકર્મવિવર્જિતાઃ ॥

સર્વે વર્ણા ધર્મકાર્યાણિ સમ્યક્ કૃત્વા રાજન્સત્યવાક્યાનિ ચોક્ત્વા ।
ત્યક્ત્વા ધર્મં દારુણં જીવલોકે યાન્તિ સ્વર્ગં નાત્ર કાર્યો વિચારઃ ॥