મહાભારત · અધ્યાય 12.301

એષ ધર્મવિધિસ્તાત ગૃહસ્થસ્ય પ્રકીર્તિતઃ ।
તપોવિધિં તુ વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

પ્રાયેણ ચ ગૃહસ્થસ્ય મમત્વં નામ જાયતે ।
સઙ્ગાગતં નરશ્રેષ્ઠ ભાવૈ રાજસતામસૈઃ ॥

ગૃહાણ્યાશ્રિત્ય ગાવશ્ચ ક્ષેત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ ।
દારાઃ પુત્રાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ ભવન્તીહ નરસ્ય વૈ ॥

એવં તસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય નિત્યમેવાનુપશ્યતઃ ।
રાગદ્વેષૌ વિવર્ધેતે હ્યનિત્યત્વમપશ્યતઃ ॥

રાગદ્વેષાભિભૂતં ચ નરં દ્રવ્યવશાનુગમ્ ।
મોહજસ્તારતિર્નામ સમુપૈતિ નરાધિપ ॥

કૃતાર્થ ભોગિનં મત્વા સર્વો રતિપરાયણઃ ।
લાભં પ્રાત્યસુખાદન્યં રતિતો નાનુપશ્યતિ ॥

તતો લોભાભિભૂતાત્મા સઙ્ગાદ્વધર્યતે જનમ્ ।
દુષ્ટાર્થં ચૈવ તસ્યેહ જનસ્યાર્થં ચિકીર્ષતિ ॥

સ જાનત્રપિ ચાકાર્યમર્થાર્થં સેવતે નરઃ ।
બાલસ્નેહપરીતાત્મા તત્ક્ષયાચ્ચાનુતપ્યતે ॥

તતો દાનેન સમ્પન્નો રક્ષન્નાત્મપરાજયમ્ ।
કરોતિ યેન ભોની સ્યામિતિ તસ્માદ્વિનશ્યતિ ॥

તદ્યદિ વુદ્ધિયુક્તાનાં શાશ્વતં બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
અભિચ્છતાં શુભં કર્મ નરાણાં ત્યજતાં સુખમ્ ॥

લોકાયતનનાશાચ્ચ ધનનાશાચ્ચ પાર્થિવ ।
આધિવ્યાધિપ્રતાપાચ્ચ નિર્વેદમુપગચ્છતિ ॥

નિર્વેદાદાત્મસમ્બોધઃ સમ્બોધાદાત્મદર્શનમ્ ।
શાસ્ત્રાર્થદર્શનાદ્રાજસંસ્તપ એવાનુપશ્યતિ ॥

દુર્લભો હિ મનુષ્યેન્દ્ર નરઃ પ્રત્યવમર્શવાન્ ।
યો વૈ પ્રિયસુખે ક્ષીણે તપઃ કર્તું વ્યવસ્યતિ ॥

તપઃ સર્વગતં તાત હીનસ્યાપિ વિધીયતે ।
જિતેન્દ્રિયસ્ય દાન્તસ્ય સ્વર્ગમાર્ગપ્રવર્તકમ્ ॥

પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ પૂર્વમસૃજત્તપસા વિભુઃ ।
ક્વચિત્ક્વચિદ્બ્રતપરો વ્રતાન્યાસ્થાય પાર્થિવ ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રાસ્તથૈવાગ્ન્યશ્વિમારુતાઃ ।
વિશ્વેદેવાસ્તથા સાધ્યાઃ પિતરોઽથ મરુદ્ગણાઃ ॥

યક્ષરાક્ષસગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચાન્યે દિવૌકસઃ ।
સંસિદ્ધાસ્તપસા તાત યે ચાન્યે સ્વર્ગવાસિનઃ ॥

યે ચાદૌ બ્રાહ્મણાઃ સૃષ્ટા બ્રહ્મણા તપસા પુરા ।
તે ભાવયન્તઃ પૃથિવીં વિચરન્તિ દિવં તથા ॥

મર્ત્યલોકે ચ રાજાનો યે ચાન્યે ગૃહમેધિનઃ ।
મહાકુલેષુ દૃશ્યન્તે તત્સર્વં તપસઃ ફલમ્ ॥

કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ શુભાન્યાભરણાનિ ચ ।
વાહનાસનપાનાનિ તત્સર્વં તપસઃ ફલમ્ ॥

મનોનુકૂલાઃ પ્રમદા રૂપવત્યઃ સહસ્રશઃ ।
વાસઃ પ્રાસાદપૃષ્ઠે ચ તત્સર્વં તપસઃ ફલમ્ ॥

શયનાનિ ચ મુખ્યાનિ ભોજ્યાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અભિપ્રેતાનિ સર્વાણિ ભવન્તિ શુભકર્મિણામ્ ॥

નાપ્રાપ્યં તપસઃ કિઞ્ચિન્ત્રૈલોક્યેઽપિ પરન્તપ ।
ઉપભોગપરિત્યાગઃ ફલાન્યકૃતકર્મણામ્ ॥

સુખિતો દુઃખિતો વાઽપિ નરો લોભં પરિત્યજેત્ ।
અવેક્ષ્ય મનસા શાસ્ત્રં બુદ્ધ્યા ચ નૃપસત્તમ ॥

અસન્તોષોઽસુખથાયેતિ લોભાદિન્દ્રિયવિભ્રમઃ ।
તતોઽસ્ય નશ્યતિ પ્રજ્ઞા વિદ્યેવાભ્યાસવર્જિતા ॥

નષ્ટપ્રજ્ઞો યદા તુ સ્યાત્તદા ન્યાયં ન પશ્યતિ ।
તસ્માત્સુખક્ષયે પ્રાપ્તે પુમાનુગ્રતપશ્ચરેત્ ॥

યદિષ્ટં તત્સુખં પ્રાહુર્દ્વેષ્યં દુઃખમિહેષ્યતે ।
કૃતાકૃતસ્ય તપસઃ ફલં પશ્યસ્વ યાદૃશમ્ ॥

નિત્યં ભદ્રાણિ પશ્યન્તિ વિષયાંશ્ચોપભુઞ્જતે ।
પ્રાકાશ્યં ચૈવં ગચ્છન્તિ કૃત્વા નિષ્કલ્મષં તપઃ ॥

અપ્રિયાણ્યવમાનાશ્ચ દુઃખં બહુવિધાત્મકમ્ ।
ફલાર્થી સત્પથં ત્યક્ત્વા પ્રાપ્નોતિ વિષયાત્મકમ્ ॥

ધર્મે તપસિ દાને ચ વિચિકિત્સાઽસ્ય જાયતે ।
સ કૃત્વા પાપકાન્યેવ નિરયં પ્રતિપદ્યતે ॥

સુખે તુ વર્તમાનો વૈ દુઃખે વાઽપિ નરોત્તમ્ ।
સુવૃત્તાદ્યો ન ચલતે શાસ્ત્રચક્ષુઃ સ માનવઃ ॥

ઇષુપ્રપાતમાત્રં હિ સ્પર્શયોગે રતિઃ સ્મૃતા ।
રસને દર્શને ઘ્રાણે શ્રવણે ચ વિશામ્પતે ॥

તતોઽસ્ય જાયતે તીવ્રા વેદના તત્ક્ષયાત્પુનઃ ।
બુધા યે ન પ્રશંસન્તિ મોક્ષં સુખમનુત્તમમ્ ॥

તતઃ ફલાર્થં સર્વસ્ય ભવન્તિ જ્યાયસે ગુણાઃ ।
ધર્મવૃદ્ધ્યા ચ સતતં કામાર્થાભ્યાં ન હીયતે ॥

અપ્રયત્નાગતાઃ સેવ્યા ગૃહસ્થૈર્વિષયાઃ સદા ।
પ્રયત્નેનોપગમ્યશ્ચ સ્વધર્મ ઇતિ મે મતિઃ ॥

માનિનાં કુલજાતાનાં નિત્યં શાસ્ત્રાર્થચક્ષુષામ્ ।
ક્રિયાધર્મવિમુક્તાનામશક્ત્યા સંવૃતાત્મનામ્ ॥

ક્રિયમાણં યદા કર્મ નાશં ગચ્છતિ માનુષમ્ ।
તેષાં નાન્યદૃતે લોકે તપસઃ કર્મ વિદ્યતે ॥

સર્વાત્મનાઽનુકુર્વીત ગૃહસ્થઃ કર્મનિશ્ચયમ્ ।
દાક્ષ્યેણ હવ્યકવ્યાર્થં સ્વધર્મે વિચરન્નૃપ ॥

યથા નદીનદાઃ સર્વે સાગરે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્ ।
એવમાશ્રમિણઃ સર્વે ગૃહસ્થે યાન્તિ સંસ્થિતિમ્ ॥