Mahabharata · Chapter 12.291

adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha vidyate /
yadadhyātmaṃ yataścaiva tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

sarvajñānaṃ paraṃ buddhyā yanmāṃ tvamanupṛcchasi /
tadvyākhyāsyāmi te tāta tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu //

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau //

sa teṣāṃ guṇasanghātaḥ śarīraṃ bharatarṣabha /
satataṃ hi pralīyante guṇāste prabhavanti ca //

tataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tāni yānti punaḥ punaḥ /
mahābhūtāni bhūtebhya ūrmayaḥ sāgare yathā //

prasārayitvehāṅgāni kūrmaḥ saṃharate yathā /
tadvadbhūtāni bhūtānāmalpīyāṃsi sthavīyasām //

ākāśātkhalu yo ghoṣaḥ sanghātastu mahīguṇaḥ /
vāyoḥ prāṇo rasastvadbhyo rūpaṃ tejasa ucyate //

ityetanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
pralaye ca tamabhyeti tasmāduddiśyate punaḥ //

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt /
viṣayānkalpayāmāsa yasminyadanupaśyati //

śabdaśrotre tathā khāni trayamākāśayonijam /
rasaḥ snehaśca jihvā ca apāmete guṇāḥ smṛtāḥ //

rūpaṃ cakṣurvipākaśca trividhaṃ jyotirūcyate /
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāḥ smṛtāḥ //

prāṇaḥ sparśaśca ceṣṭā ca vāyorete guṇāḥ smṛtāḥ /
iti sarvaguṇā rājanvyākhyātāḥ pāñcabhautikāḥ //

sattvaṃ rajastamaḥ kālaḥ karma buddhiśca bhārata /
manaḥ ṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat //

yadūrdhvapādatalayoravāḍyūrdhnaśca paśyasi /
etasminneva kṛtsneyaṃ vartate buddhirantare //

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate /
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ //

indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ /
tamaḥ satvaṃ rajastaiva te'pi bhāvāstadāśrayāḥ //

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ /
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate //

tamaḥ satvaṃ rajaśceti kālaḥ karma ca bhārata / guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇi ca /
manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ //

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇvatī śrotramucyate /
jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān //

sparśanaṃ sparśatī sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt /
yadā prārthayate kiñcittadā bhavati sā manaḥ //

adhiṣṭhānāni buddhyā hi pṛthagetāni pañcadhā /
indriyāṇīti tānyāhusteṣu duṣṭeṣu duṣyati //

puruṣe tiṣṭhatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate /
kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati //

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate /
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānparivartate //

saritāṃ sāgaro bhartā yathā velāmivormimān /
iti bhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate //

pravartamānaṃ tu rajastadbhāvenānurtate /
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā //

kathañcidupapadyante puruṣe sātvikā guṇāḥ /
piradāhastathā śokaḥ santāpo'pūrtirakṣamā //

liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ /
avidyā rāgamohau ca pramādaḥ stabdhatā bhayam //

asamṛddhistathā dainyaṃ pramohaḥ svapnatandritā /
kathañcidupavartante vividhāstāmasā guṇāḥ //

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā //

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ /
pravṛttaṃ raja ityeva tadasaṃrabhya cintayet //

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet //

iti buddhigatīḥ sarvā vyākhyātā yāvatīriha /
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam //

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ /
sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān //

pṛthagbhūtau prakṛtyā tu samprayuktau ca sarvadā /
yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsamprayukto bhavettathā //

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveda sarvataḥ /
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃsraṣṭā manyate yathā //

āśrayo nāsti satvasya guṇasargeṇa cetanā /
satvamasya sṛjantyanye guṇānveda kadācana //

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati /
samprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ //

indriyaistu pradīpārthaṃ kriyate buddhirantarā /
niścakṣurbhirajānadbhirindriyāṇi pradīpavat //

evaṃ svabhāvamevaitattadbuddhvā viharannaraḥ /
aśocannaprahṛṣyaṃśca sa vai vigatamatsaraḥ //

svabhāvasiddhamevaitadyadimānsṛjate guṇān /
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ //

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate /
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare //

itīdaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham /
vimucya sukhamāsīta viśokaśchinnasaṃśayaḥ //

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvīṃ mohapūrṇāṃ nadīṃ narāḥ /
yathā gādhamavidvāṃso buddhiyogamayaṃ tathā //

naiva tāmyanti vidvāṃsaḥ plavantaḥ pāramambhasaḥ /
adhyātmaviduṣo dhīrā jñānaṃ tu paramaṃ plavaḥ //

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet /
na hi gatiradhikā'sti kasyaci tsakṛdupadarśayatīha tulyatām //

yatkaroti bahudoṣamekata stacca dūṣayati yatpurā kṛtam /
nāpriyaṃ tadubhayaṃ karotyasau yacca dūṣayati yatkaroti ca //