મહાભારત · અધ્યાય 12.291

અધ્યાત્મં નામ યદિદં પુરુષસ્યેહ વિદ્યતે ।
યદધ્યાત્મં યતશ્ચૈવ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સર્વજ્ઞાનં પરં બુદ્ધ્યા યન્માં ત્વમનુપૃચ્છસિ ।
તદ્વ્યાખ્યાસ્યામિ તે તાત તસ્ય વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ ॥

પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતાનાં સર્વેષાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

સ તેષાં ગુણસન્ઘાતઃ શરીરં ભરતર્ષભ ।
સતતં હિ પ્રલીયન્તે ગુણાસ્તે પ્રભવન્તિ ચ ॥

તતઃ સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ તાનિ યાન્તિ પુનઃ પુનઃ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતેભ્ય ઊર્મયઃ સાગરે યથા ॥

પ્રસારયિત્વેહાઙ્ગાનિ કૂર્મઃ સંહરતે યથા ।
તદ્વદ્ભૂતાનિ ભૂતાનામલ્પીયાંસિ સ્થવીયસામ્ ॥

આકાશાત્ખલુ યો ઘોષઃ સન્ઘાતસ્તુ મહીગુણઃ ।
વાયોઃ પ્રાણો રસસ્ત્વદ્ભ્યો રૂપં તેજસ ઉચ્યતે ॥

ઇત્યેતન્મયમેવૈતત્સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ તમભ્યેતિ તસ્માદુદ્દિશ્યતે પુનઃ ॥

મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ સર્વભૂતેષુ ભૂતકૃત્ ।
વિષયાન્કલ્પયામાસ યસ્મિન્યદનુપશ્યતિ ॥

શબ્દશ્રોત્રે તથા ખાનિ ત્રયમાકાશયોનિજમ્ ।
રસઃ સ્નેહશ્ચ જિહ્વા ચ અપામેતે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રૂપં ચક્ષુર્વિપાકશ્ચ ત્રિવિધં જ્યોતિરૂચ્યતે ।
ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ એતે ભૂમિગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રાણઃ સ્પર્શશ્ચ ચેષ્ટા ચ વાયોરેતે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇતિ સર્વગુણા રાજન્વ્યાખ્યાતાઃ પાઞ્ચભૌતિકાઃ ॥

સત્ત્વં રજસ્તમઃ કાલઃ કર્મ બુદ્ધિશ્ચ ભારત ।
મનઃ ષષ્ઠાનિ ચૈતેષુ ઈશ્વરઃ સમકલ્પયત્ ॥

યદૂર્ધ્વપાદતલયોરવાડ્યૂર્ધ્નશ્ચ પશ્યસિ ।
એતસ્મિન્નેવ કૃત્સ્નેયં વર્તતે બુદ્ધિરન્તરે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ નરે પઞ્ચ ષષ્ઠં તુ મન ઉચ્યતે ।
સપ્તમીં બુદ્ધિમેવાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુનરષ્ટમઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ કર્તા ચ વિચેતવ્યાનિ ભાગશઃ ।
તમઃ સત્વં રજસ્તૈવ તેઽપિ ભાવાસ્તદાશ્રયાઃ ॥

ચક્ષુરાલોચનાયૈવ સંશયં કુરુતે મનઃ ।
બુદ્ધિરધ્યવસાનાય સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

તમઃ સત્વં રજશ્ચેતિ કાલઃ કર્મ ચ ભારત । ગુણૈર્નેનીયતે બુદ્ધિર્બુદ્ધિરેવેન્દ્રિયાણિ ચ ।
મનઃ ષષ્ઠાનિ સર્વાણિ બુદ્ધ્યભાવે કુતો ગુણાઃ ॥

યેન પશ્યતિ તચ્ચક્ષુઃ શૃણ્વતી શ્રોત્રમુચ્યતે ।
જિઘ્રતી ભવતિ ઘ્રાણં રસતી રસના રસાન્ ॥

સ્પર્શનં સ્પર્શતી સ્પર્શાન્બુદ્ધિર્વિક્રિયતેઽસકૃત્ ।
યદા પ્રાર્થયતે કિઞ્ચિત્તદા ભવતિ સા મનઃ ॥

અધિષ્ઠાનાનિ બુદ્ધ્યા હિ પૃથગેતાનિ પઞ્ચધા ।
ઇન્દ્રિયાણીતિ તાન્યાહુસ્તેષુ દુષ્ટેષુ દુષ્યતિ ॥

પુરુષે તિષ્ઠતી બુદ્ધિસ્ત્રિષુ ભાવેષુ વર્તતે ।
કદાચિલ્લભતે પ્રીતિં કદાચિદપિ શોચતિ ॥

ન સુખેન ન દુઃખેન કદાચિદપિ વર્તતે ।
સેયં ભાવાત્મિકા ભાવાંસ્ત્રીનેતાન્પરિવર્તતે ॥

સરિતાં સાગરો ભર્તા યથા વેલામિવોર્મિમાન્ ।
ઇતિ ભાવગતા બુદ્ધિર્ભાવે મનસિ વર્તતે ॥

પ્રવર્તમાનં તુ રજસ્તદ્ભાવેનાનુર્તતે ।
પ્રહર્ષઃ પ્રીતિરાનન્દઃ સુખં સંશાન્તચિત્તતા ॥

કથઞ્ચિદુપપદ્યન્તે પુરુષે સાત્વિકા ગુણાઃ ।
પિરદાહસ્તથા શોકઃ સન્તાપોઽપૂર્તિરક્ષમા ॥

લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ દૃશ્યન્તે હેત્વહેતુભિઃ ।
અવિદ્યા રાગમોહૌ ચ પ્રમાદઃ સ્તબ્ધતા ભયમ્ ॥

અસમૃદ્ધિસ્તથા દૈન્યં પ્રમોહઃ સ્વપ્નતન્દ્રિતા ।
કથઞ્ચિદુપવર્તન્તે વિવિધાસ્તામસા ગુણાઃ ॥

તત્ર યત્પ્રીતિસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
વર્તતે સાત્વિકો ભાવ ઇત્યુપેક્ષેત તત્તથા ॥

અથ યદ્દુઃખસંયુક્તમપ્રીતિકરમાત્મનઃ ।
પ્રવૃત્તં રજ ઇત્યેવ તદસંરભ્ય ચિન્તયેત્ ॥

અથ યન્મોહસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં તમસ્તદુપધારયેત્ ॥

ઇતિ બુદ્ધિગતીઃ સર્વા વ્યાખ્યાતા યાવતીરિહ ।
એતદ્બુદ્ધ્વા ભવેદ્બુદ્ધઃ કિમન્યદ્બુદ્ધલક્ષણમ્ ॥

સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોરેતદન્તરં વિદ્ધિ સૂક્ષ્મયોઃ ।
સૃજતેઽત્ર ગુણાનેક એકો ન સૃજતે ગુણાન્ ॥

પૃથગ્ભૂતૌ પ્રકૃત્યા તુ સમ્પ્રયુક્તૌ ચ સર્વદા ।
યથા મત્સ્યોઽદ્ભિરન્યઃ સ્યાત્સમ્પ્રયુક્તો ભવેત્તથા ॥

ન ગુણા વિદુરાત્માનં સ ગુણાન્વેદ સર્વતઃ ।
પરિદ્રષ્ટા ગુણાનાં તુ સંસ્રષ્ટા મન્યતે યથા ॥

આશ્રયો નાસ્તિ સત્વસ્ય ગુણસર્ગેણ ચેતના ।
સત્વમસ્ય સૃજન્ત્યન્યે ગુણાન્વેદ કદાચન ॥

સૃજતે હિ ગુણાન્સત્વં ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરિપશ્યતિ ।
સમ્પ્રયોગસ્તયોરેષ સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્ધ્રુવઃ ॥

ઇન્દ્રિયૈસ્તુ પ્રદીપાર્થં ક્રિયતે બુદ્ધિરન્તરા ।
નિશ્ચક્ષુર્ભિરજાનદ્ભિરિન્દ્રિયાણિ પ્રદીપવત્ ॥

એવં સ્વભાવમેવૈતત્તદ્બુદ્ધ્વા વિહરન્નરઃ ।
અશોચન્નપ્રહૃષ્યંશ્ચ સ વૈ વિગતમત્સરઃ ॥

સ્વભાવસિદ્ધમેવૈતદ્યદિમાન્સૃજતે ગુણાન્ ।
ઊર્ણનાભિર્યથા સૂત્રં વિજ્ઞેયાસ્તન્તુવદ્ગુણાઃ ॥

પ્રધ્વસ્તા ન નિવર્તન્તે પ્રવૃત્તિર્નોપલભ્યતે ।
એવમેકે વ્યવસ્યન્તિ નિવૃત્તિરિતિ ચાપરે ॥

ઇતીદં હૃદયગ્રન્થિં બુદ્ધિચિન્તામયં દૃઢમ્ ।
વિમુચ્ય સુખમાસીત વિશોકશ્છિન્નસંશયઃ ॥

તામ્યેયુઃ પ્રચ્યુતાઃ પૃથ્વીં મોહપૂર્ણાં નદીં નરાઃ ।
યથા ગાધમવિદ્વાંસો બુદ્ધિયોગમયં તથા ॥

નૈવ તામ્યન્તિ વિદ્વાંસઃ પ્લવન્તઃ પારમમ્ભસઃ ।
અધ્યાત્મવિદુષો ધીરા જ્ઞાનં તુ પરમં પ્લવઃ ॥

ન ભવતિ વિદુષાં મહદ્ભયં યદવિદુષાં સુમહદ્ભયં ભવેત્ ।
ન હિ ગતિરધિકાઽસ્તિ કસ્યચિ ત્સકૃદુપદર્શયતીહ તુલ્યતામ્ ॥

યત્કરોતિ બહુદોષમેકત સ્તચ્ચ દૂષયતિ યત્પુરા કૃતમ્ ।
નાપ્રિયં તદુભયં કરોત્યસૌ યચ્ચ દૂષયતિ યત્કરોતિ ચ ॥