Mahabharata · Chapter 12.281
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca //
āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varam /
nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam //
nārada uvāca /
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam /
pralaye ca kamabhyeti tadbhavānprabravītu me //
asita uvāca /
yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ /
mahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ //
tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ /
etebhyo yaḥ paraṃ brūyādasadbrūyādasaṃśayam //
viddhi nārada pañcaitāñśāśvatānacalāndhruvān /
mahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ //
āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau /
asiddhiḥ parametebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam //
nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyādasaṃśayam /
vetthaitānabhinirvṛttānṣaḍete yasya rāśayaḥ //
pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalau /
aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāvyayau //
abhāvabhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapi /
vinaṣṭo'pyanutānyeva janturbhavati pañcadhā //
tasya bhūmimayo dehaḥ śrotramākāśasambhavam /
sūryāccakṣurasurvāyoradbhyastu khalu śoṇitam //
cakṣuṣī nāsikākarṇau tvak jihveti ca pa़ñcamī /
indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ //
darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā /
upapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu dhātuṣu //
rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥ /
indriyairupalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ //
rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caivātha tadguṇān /
indriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate //
cittamindriyasanghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥ /
manasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ //
pūrvaṃ cetayate janturindriyairviṣayānpṛthak / vicārya manasā paścādatha buddhyā vyavasyati /
indriyairupasṛṣṭārthānmatvā yastvadhyavasyati //
cittamindriyasanghātaṃ mano buddhistathā'ṣṭamī /
aṣṭau jñānendriyāṇyāhuretānyadhyātmacintakāḥ //
pāṇiṃ pādaṃ ca pāyuṃ ca mehanaṃ pañcamaṃ mukham /
iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi //
jalpanābhyavahārārthaṃ mukhamindriyamucyate /
gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau //
pāyūpasthaṃ visargārthamindriye tulyakarmaṇī /
visarge ca purīṣasya visarge cāpi kāmike //
manaḥ ṣaṣṭhānyathaitāni vācā samyagyathāgamam /
jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarveṣāṃ śabditā mayā //
indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramāduparamo yadā /
bhavatīndriyasannyāsādatha svapiti vai naraḥ //
indriyāṇāṃ vyuparame mano'vyuparataṃ yadi /
sevate viṣayāneva taṃ vidyātsvapnadarśanam //
sātvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥ /
karmayuktāḥ praśaṃsanti sātvikānnetarāṃstathā //
ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ /
sātvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayase smṛtiḥ //
jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvaṃ yo vā samāsthitaḥ /
bhāvayorīpsitaṃ nityaṃ pratyakṣaṃ gamanaṃ dvayoḥ //
indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ /
teṣāmaṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ //
athavā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇām /
saṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te //
athavā saṃvibhāgena śarīraṃ pāñcabhautikam / ekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām /
ūṣmaṇā saha viśo vā sanghātaḥ pāñcabhautikaḥ //
mahānsandhārayatyetaccharīraṃ vāyunā saha /
satyaprabhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane //
tathaivotpadyate kiñcitpañcatvaṃ gacchate tathā / puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritaḥ /
dehaṃ viśati kālena tato'yaṃ karmasambhavam //
hitvāhitvā hyayaṃ praiti dehāddehaṃ kṛtāśrayaḥ /
kālasañcoditaḥ kṣetrī viśīrṇādvā gṛhādgṛham //
taṃ tu naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ /
kṛpaṇāstvanutapyante janāḥ sambandhimāninaḥ //
na hyayaṃ kasyacitkaścinnāsya kaścana vidyate /
bhavatyeko hyayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhakṛt //
naiva sañjāyate janturna ca jātu vipadyate /
yāti dehamayaṃ muktvā kadācitparamāṃ gatim //
puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayankarmasankṣayāt /
kṣīṇadehaḥ punardehī brahmatvamupagacchati //
puṇyapāpakṣayārthaṃ hi sāṅkhyajñānaṃ vidhīyate /
tatkṣaye hṛdi paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0