મહાભારત · અધ્યાય 12.281

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
નારદસ્ય ચ સંવાદં દેવલસ્યાસિતસ્ય ચ ॥

આસીનં દેવલં વૃદ્ધં બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમતાં વરમ્ ।
નારદઃ પરિપપ્રચ્છ ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

કુતઃ સૃષ્ટમિદં વિશ્વં બ્રહ્મન્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રલયે ચ કમભ્યેતિ તદ્ભવાન્પ્રબ્રવીતુ મે ॥
અસિત ઉવાચ ।

યેભ્યઃ સૃજતિ ભૂતાનિ કાલો ભાવપ્રચોદિતઃ ।
મહાભૂતાનિ પઞ્ચેતિ તાન્યાહુર્ભૂતચિન્તકાઃ ॥

તેભ્યઃ સૃજતિ ભૂતાનિ કાલ આત્મપ્રચોદિતઃ ।
એતેભ્યો યઃ પરં બ્રૂયાદસદ્બ્રૂયાદસંશયમ્ ॥

વિદ્ધિ નારદ પઞ્ચૈતાઞ્શાશ્વતાનચલાન્ધ્રુવાન્ ।
મહતસ્તેજસો રાશીન્કાલષષ્ઠાન્સ્વભાવતઃ ॥

આપશ્ચૈવાન્તરિક્ષં ચ પૃથિવી વાયુપાવકૌ ।
અસિદ્ધિઃ પરમેતેભ્યો ભૂતેભ્યો મુક્તસંશયમ્ ॥

નોપપત્ત્યા ન વા યુક્ત્યા ત્વસદ્બ્રૂયાદસંશયમ્ ।
વેત્થૈતાનભિનિર્વૃત્તાન્ષડેતે યસ્ય રાશયઃ ॥

પઞ્ચૈવ તાનિ કાલશ્ચ ભાવાભાવૌ ચ કેવલૌ ।
અષ્ટૌ ભૂતાનિ ભૂતાનાં શાશ્વતાનિ ભવાવ્યયૌ ॥

અભાવભાવિતેષ્વેવ તેભ્યશ્ચ પ્રભવન્ત્યપિ ।
વિનષ્ટોઽપ્યનુતાન્યેવ જન્તુર્ભવતિ પઞ્ચધા ॥

તસ્ય ભૂમિમયો દેહઃ શ્રોત્રમાકાશસમ્ભવમ્ ।
સૂર્યાચ્ચક્ષુરસુર્વાયોરદ્ભ્યસ્તુ ખલુ શોણિતમ્ ॥

ચક્ષુષી નાસિકાકર્ણૌ ત્વક્ જિહ્વેતિ ચ પ઼ઞ્ચમી ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાનાં જ્ઞાનાનિ કવયો વિદુઃ ॥

દર્શનં શ્રવણં ઘ્રાણં સ્પર્શનં રસનં તથા ।
ઉપપત્ત્યા ગુણાન્વિદ્ધિ પઞ્ચ પઞ્ચસુ ધાતુષુ ॥

રૂપં ગન્ધો રસઃ સ્પર્શઃ શબ્દશ્ચૈવાથ તદ્ગુણાઃ ।
ઇન્દ્રિયૈરુપલભ્યન્તે પઞ્ચધા પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ ॥

રૂપં ગન્ધં રસં સ્પર્શં શબ્દં ચૈવાથ તદ્ગુણાન્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ન બુધ્યન્તે ક્ષેત્રજ્ઞસ્તૈસ્તુ બુધ્યતે ॥

ચિત્તમિન્દ્રિયસન્ઘાતાત્પરં તસ્માત્પરં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃ ક્ષેત્રજ્ઞો બુદ્ધિતઃ પરઃ ॥

પૂર્વં ચેતયતે જન્તુરિન્દ્રિયૈર્વિષયાન્પૃથક્ । વિચાર્ય મનસા પશ્ચાદથ બુદ્ધ્યા વ્યવસ્યતિ ।
ઇન્દ્રિયૈરુપસૃષ્ટાર્થાન્મત્વા યસ્ત્વધ્યવસ્યતિ ॥

ચિત્તમિન્દ્રિયસન્ઘાતં મનો બુદ્ધિસ્તથાઽષ્ટમી ।
અષ્ટૌ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યાહુરેતાન્યધ્યાત્મચિન્તકાઃ ॥

પાણિં પાદં ચ પાયું ચ મેહનં પઞ્ચમં મુખમ્ ।
ઇતિ સંશબ્દ્યમાનાનિ શૃણુ કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ ॥

જલ્પનાભ્યવહારાર્થં મુખમિન્દ્રિયમુચ્યતે ।
ગમનેન્દ્રિયં તથા પાદૌ કર્મણઃ કરણે કરૌ ॥

પાયૂપસ્થં વિસર્ગાર્થમિન્દ્રિયે તુલ્યકર્મણી ।
વિસર્ગે ચ પુરીષસ્ય વિસર્ગે ચાપિ કામિકે ॥

મનઃ ષષ્ઠાન્યથૈતાનિ વાચા સમ્યગ્યથાગમમ્ ।
જ્ઞાનચેષ્ટેન્દ્રિયગુણાઃ સર્વેષાં શબ્દિતા મયા ॥

ઇન્દ્રિયાણાં સ્વકર્મભ્યઃ શ્રમાદુપરમો યદા ।
ભવતીન્દ્રિયસન્ન્યાસાદથ સ્વપિતિ વૈ નરઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં વ્યુપરમે મનોઽવ્યુપરતં યદિ ।
સેવતે વિષયાનેવ તં વિદ્યાત્સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

સાત્વિકાશ્ચૈવ યે ભાવાસ્તથા રાજસતામસાઃ ।
કર્મયુક્તાઃ પ્રશંસન્તિ સાત્વિકાન્નેતરાંસ્તથા ॥

આનન્દઃ કર્મણાં સિદ્ધિઃ પ્રતિપત્તિઃ પરા ગતિઃ ।
સાત્વિકસ્ય નિમિત્તાનિ ભાવાન્સંશ્રયસે સ્મૃતિઃ ॥

જન્તુષ્વેકતમેષ્વેવં ભાવં યો વા સમાસ્થિતઃ ।
ભાવયોરીપ્સિતં નિત્યં પ્રત્યક્ષં ગમનં દ્વયોઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભાવાશ્ચ ગુણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ ।
તેષામષ્ટાદશો દેહી યઃ શરીરે સ શાશ્વતઃ ॥

અથવા સશરીરાસ્તે ગુણાઃ સર્વે શરીરિણામ્ ।
સંશ્રિતાસ્તદ્વિયોગે હિ સશરીરા ન સન્તિ તે ॥

અથવા સંવિભાગેન શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ । એકશ્ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ ગુણાઃ સહ શરીરિણામ્ ।
ઊષ્મણા સહ વિશો વા સન્ઘાતઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ ॥

મહાન્સન્ધારયત્યેતચ્છરીરં વાયુના સહ ।
સત્યપ્રભાવયુક્તસ્ય નિમિત્તં દેહભેદને ॥

તથૈવોત્પદ્યતે કિઞ્ચિત્પઞ્ચત્વં ગચ્છતે તથા । પુણ્યપાપવિનાશાન્તે પુણ્યપાપસમીરિતઃ ।
દેહં વિશતિ કાલેન તતોઽયં કર્મસમ્ભવમ્ ॥

હિત્વાહિત્વા હ્યયં પ્રૈતિ દેહાદ્દેહં કૃતાશ્રયઃ ।
કાલસઞ્ચોદિતઃ ક્ષેત્રી વિશીર્ણાદ્વા ગૃહાદ્ગૃહમ્ ॥

તં તુ નૈવાનુતપ્યન્તે પ્રાજ્ઞા નિશ્ચિતનિશ્ચયાઃ ।
કૃપણાસ્ત્વનુતપ્યન્તે જનાઃ સમ્બન્ધિમાનિનઃ ॥

ન હ્યયં કસ્યચિત્કશ્ચિન્નાસ્ય કશ્ચન વિદ્યતે ।
ભવત્યેકો હ્યયં નિત્યં શરીરે સુખદુઃખકૃત્ ॥

નૈવ સઞ્જાયતે જન્તુર્ન ચ જાતુ વિપદ્યતે ।
યાતિ દેહમયં મુક્ત્વા કદાચિત્પરમાં ગતિમ્ ॥

પુણ્યપાપમયં દેહં ક્ષપયન્કર્મસન્ક્ષયાત્ ।
ક્ષીણદેહઃ પુનર્દેહી બ્રહ્મત્વમુપગચ્છતિ ॥

પુણ્યપાપક્ષયાર્થં હિ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનં વિધીયતે ।
તત્ક્ષયે હૃદિ પશ્યન્તિ બ્રહ્મભાવે પરાં ગતિમ્ ॥