Mahabharata · Chapter 12.28

avyāharati rājendre dharmaputre yudhiṣṭhire /
guḍākeśo hṛṣīkeśamabhyabhāṣata pāṇḍavaḥ //
arjuna uvāca /

jñātiśokābhisantapto dharmaputraḥ parantapaḥ /
eṣa śokārṇave magnastamāśvāsaya mādhava //

sarve sma te saṃśayitāḥ punareva janārdana /
asya śokaṃ mahāprājña praṇāśayitumarhasi //
vaiśampāyana uvāca /

evamuktastu govindo vijayena mahātmanā /
paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo'cyutaḥ //

anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ /
bālyātprabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhikorjunāt //

sampragṛhya mahābāhurbhujaṃ candanabhūṣitam /
śailastambhopamaṃ śauriruvācābhivinodayan //

śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam /
vyākocamiva vispaṣṭaṃ pajhaṃ sūryavibodhitam //
vāsudeva uvāca /

mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam /
na hi te sulabhā bhūyo ye hatā'sminraṇājire //

svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane /
tathā te kṣatriyā rājanye vyatītā mahāraṇe //

sarve hyabhimukhāḥ śūrā nihatā raṇaśobhinaḥ /
naiṣāṃ kaścitpṛṣṭhato vā palāyanvā nipātitaḥ //

sarve tyaktvā'tmanaḥ prāṇānyuddhvā vīrā mahāmṛdhe /
śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñchocitumarhasi //

kṣatradharmaratāḥ śūrā vedavedāṅgapāragāḥ / prāptā vīragatiṃ puṇyāṃ tānna śocitumarhasi /
mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva pṛthivīpatīn //

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathā'yaṃ nārado'bravīt //
nārada uvāca /

sukhaduḥkhairahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāśca sṛñjaya /
avimuktā mariṣyāmastatra kā paridevanā //

mahābhāgyaṃ purā rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu /
gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi //

mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva pṛthivīpatīn / śamamānaya santāpaṃ śṛṇu vistaraśaśca me /
krūragrahābhiśamanamāyurvardhanamuttamam //

agrimāṇāṃ kṣitibhujāmudāraṃ ca manoharam /
āvikṣitaṃ maruttaṃ ca mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma //

yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ /
devā viśvasṛjo rājño yajñamīyurmahātmanaḥ //

yaḥ spardhāmānayacchakraṃ devarājaṃ purandaram /
śakrapriyaiṣī yaṃ vidvānpratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ //

saṃvarto yājayāmāsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ //

yasminpraśāsati mahīṃ nṛpatau rājasattama /
akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau sasyamālinī //

āvikṣitasya vai satre viśvedevāḥ sabhāsadaḥ /
marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāścāsanmahātmanaḥ //

marudgaṇa maruttasya yatsomamapibaṃstataḥ /
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

suhotraṃ ca dvatithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
yasme hiraṇyaṃ vavṛṣe maghavā parivatsaram //

satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsīñjanādhipam /
hiraṇyamavahannadyastasmiñjanapadeśvare //

matsyānkarkaṭakānnakrānmakarāñchiṃśukānapi /
nadīṣvavāsṛjadrājanmaghavā lokapūjitaḥ //

hairaṇyānpātitāndṛṣṭvā matsyānmakarakacchapān /
sahasraśo'tha śataśastato'smayata vaitithiḥ //

taddhiraṇyamaparyantamāvṛtaṃ kurujāṅgale /
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samārpayat //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā / putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ /
adakṣiṇamayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya māśucaḥ //

aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetānaśvānavāsṛjāt //

sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hamapariṣkṛtāḥ /
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat //

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ gajānāṃ pajhamālinām /
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat //

śataṃ śatasahasrāṇi vṛṣāṇāṃ hemamālinām /
gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāmatyakālayat //

aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau /
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ //

yasya yajñeṣu rājendra śatasaṅkhyeṣu vai purā /
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ //

na jāto janitā nānyaḥ pumānyaḥ sampradāsyati /
yadaṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

śibimauśīnaraṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ carmavatsamaveṣṭayat //

mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīmanunādayan /
ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ //

yāvadasya gavāśvaṃ syādāraṇyaiḥ paśubhiḥ saha /
tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibirauśīnaro'dhvare //

na voḍhāraṃ dhuraṃ tasya kañcinmene prajāpatiḥ / na bhūtaṃ na bhaviṣyaṃ ca sarvarājasu sṛñjaya /
anyatrauśīnarācchaibyādrājarṣerindravikramāt //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

adakṣiṇamayajvānaṃ putraṃ saṃsmṛtya mā śucaḥ //

bharataṃ caiva dauṣyantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
śākuntalaṃ mahātmānaṃ bhūridraviṇatejasam //

yo'badhnātriśataṃ cāśvāndevebhyo yamunāmanu /
sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāmanu caturdaśa //

aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca /
iṣṭavānsa mahātejā dauṣyantirbharataḥ purā //

bharatasya mahatkarma savarājasu pārthivāḥ /
svaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantumaśaknuvan //

paraṃ sahasrādyo'badhnāddhayānvedīrvitatya ca /
sahasraṃ yatra pajhānāṃ kaṇvāya bharato dadau //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
yo'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrānivaurasān //

nādhano yasya viṣaye nānarthaḥ kasyacidbhavet /
sarvasyāsītpitṛsamo rāmo rājyaṃ yadanvaśāt //

kālavarṣī ca parjanyaḥ sasyāni samapādayat /
nityaṃ subhikṣamevāsīdrāme rājyaṃ praśāsati //

prāṇino nāpsu mañjanti nānarthe pāvako'dahat /
na vyālato bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati //

āsanvarṣasahasriṇyastathā varṣasahasrakāḥ /
arogāḥ sarvasiddhārthā rāme rājyaṃ praśāsati //

nānyonyena vivādo'bhūtstrīṇāmapi kuto nṛṇām /
dharmanityāḥ prajāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati //

santuṣṭāḥ sarvasiddhārthā nirbhayāḥ svairacāriṇaḥ /
narāḥ satyavratāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati //

nityapuṣpaphalāścaiva pādapā nirupadravāḥ /
sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati //

sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ /
daśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān //

yuvā śyāmo lohitākṣo mātaṅga iva yūthapaḥ /
ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ //

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca /
ayodhyādhipatirbhūtvā rāmo rājyamakārayat //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā / putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ /
ayajvānamadakṣiṇyaṃ mā putramanutapyathāḥ //

bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśrum /
yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ //

asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ /
ajayadvāhuvīryeṇa bhagavānpākaśāsanaḥ //

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ /
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat //

sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ /
śataṃśataṃ rathe nāgāḥ pajhino hemamālinaḥ //

sahasramaśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ /
gavāṃ sahasramaśve'śve sahasraṃ gavyajāvikam //

upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha /
gaṅgā bhāgīrathī tasmādurvaśī cābhavatpurā //

bhūridakṣiṇamikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham /
trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvamupeyuṣī //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

dilīpaṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
prasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ //

ya imāṃ vasusampūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ /
dadau tasminmahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ //

yasyeha yajamānasya yajñeyajñe purohitaḥ /
sahasraṃ vāraṇānhaimāndakṣiṇāmatyakālayat //

yasya yajñe mahānāsīdyūpaḥ śrīmānhiraṇmayaḥ /
te devāṃ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāsata //

caṣāle yasya sauvarṇe tasminyūpe hiraṇmaye /
nanṛturdevagandharvāḥ ṣaṭ्sahasrāṇi saptadhā //

avādayattatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam /
sarvabhūtānyamanyanta mama vādayatītyayam //

etadrājño dilīpasya rājāno nānucakrire /
yasyebhā hemasañchannāḥ pathi mattāḥ sma śerate //

rājānaṃ śatadhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam /
ye'paśyansumahātmānaṃ te'pi svargajito narāḥ //

trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane /
svādhyāyaśabdaḥ jyāśabdaḥ śabdo vai dīyatāmiti //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvādapāharan //

samṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ /
pṛṣadājyodbhavaḥ śrīmāṃstrilokavijayī nṛpaḥ //

yaṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam /
anyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai //

māmeva dhāsyatītyevamindro'thābhyupapadyata /
māndhāteti tatastasya nāma cakre śatakratuḥ //

tatastu payaso dhārāṃ puṣṭihetormahātmanaḥ /
tasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat //

taṃ pivanpāṇimindrasya śatamahnā vyavardhata /
sa āsīddvādaśasamo dvādaśāhena pārthivaḥ //

tamimaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata /
dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūramindrasamaṃ yudhi //

yaścāṅgāraṃ tu nṛpatiṃ maruttamasitaṃ gayam /
aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare'jayat //

yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare pratyayudhyata /
visphārairdhanuṣo devā dyaurabhedīti menire //

yatra sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati /
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate //

aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca /
adadadrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo viśāmpate //

hairaṇyānyo janotsedhānāyatāndaśayojanam /
atiriktāndvijātibhyo vyabhajaṃstvitare janāḥ //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vijitya sahasāgarām //

śamyāpātenābhyatīyādvedībhiścitrayanmahīm /
ījānaḥ kratubhirmukhyaiḥ paryagacchadvasundharām //

iṣṭvā kratusahasreṇa vājapeyaśatena ca /
tarpayāmāsa viprendrāṃstribhiḥ kāñcanaparvataiḥ //

vyūḍhenāsurayuddhena hatvā daiteyadānavān /
vyabhajatpṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātirnahuṣātmajaḥ //

antyeṣu putrānnikṣipya yadudruhyupurogamān /
puruṃ rājye'bhiṣicyātha sadāraḥ prāviśadvanam //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattamam //

yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāmayutayājinām /
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyastvamanyata //

naitatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare /
ityambarīṣaṃ nābhāgimanvamodanta dakṣiṇāḥ //

śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca /
sarve'śvamedhairījānāste'nvayurdakṣiṇāyanam //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya /
yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatamāsīnmahātmanaḥ //

sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañśāśabindavāḥ /
hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ //

śataṃ kanyā rājaputramekaikaṃ pṛthaganvayuḥ /
kanyānkanyāṃ śataṃ nāgā nāgannāgaṃ śataṃ rathāḥ //

ratherathe śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ /
aśveaśve śataṃ gāvo gāngāṃ tadvadajāvikam //

etaddhanamaparyantamaśvamedhe mahāmakhe /
śaśabindurmahārāja brāhmaṇebhyo hyamanyata //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

gayaṃ cādhūrtarajasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya /
yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano'bhavat //

yasmai vahnirvarānprādāttato vavre varāngayaḥ /
dadato me kṣayo mā bhūddharme śraddhā ca vardhatām //

mano me rabhatāṃ satye tvatprasādāddhutāśana /
lebhe ca kāmāṃstānsarvānpāvakāditi naḥ śrutam //

darśena pūrṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ /
ayajaddhayamedhena sahasraṃ parivatsarān //

śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatamaśvaśatāni ca /
utthāyotthāya vai prādātsahasraṃ parivatsarān //

tarpayāmāsa somena devānvittairdvijānapi /
pitṝnsvadhābhiḥ kāmaiśca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha //

sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām /
dakṣiṇāmadadadrājā vājimedhe mahākratau //

yāvatyaḥ sikatā rājangaṅgāyāṃ puruṣarṣabha /
tāvatīreva gāḥ prādādādhūrtarajaso gayaḥ //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

rantidevaṃ ca sānkṛtyaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma /
samyagārādhya yaḥ śakrādvaraṃ lebhe mahātapāḥ //

annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi /
śraddhā ca no mā vyagamanmā ca yāciṣma kañcana //

upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam /
grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam //

mahānadī carmarāśerutkledātsasṛje yataḥ /
tataścarmaṇvatītyevaṃ vikhyātā sā mahānadī //

brāhmaṇebhyo dadau niṣkānsadasi pratate nṛpaḥ /
tubhyantubhyaṃ niṣkamiti yadā krośanti vai dvijāḥ //

sahasraṃ tubhyamityuktvā brāhmaṇānsamprapadya te //

anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat / ghaṭāḥ pātryaḥ kaṭāhāni sthālyaśca piṭharāṇi ca /
nāsītkiñcidasauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ //

sānkṛte rantidevasya yāṃ rātrimavasangṛhe /
ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ //

tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ /
sūpaṃ bhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya /
aikṣvākaṃ puruṣavyāghramatimānuṣavikramam //

ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntamanujagmire /
nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva //

ekacchatrā mahī yasya pratāpādabhavatpurā /
yo'śvamedhasahasreṇa tarpayāmāsa devatāḥ //

yaḥ prādātkanakastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam /
pūrṇaṃ pajhadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasankulam //

dvijātibhyo'nurūpebhyaḥ kāmāṃśca vividhānbahūn /
yasyādeśena tadvittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ //

khānayāmāsa yaḥ kopātpṛthivīṃ sāgarāṅkitām /
yasya nāmnā samudraśca sāgaratvamupāgataḥ //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya /
yamabhyaṣiñcansambhūyaḥ mahāraṇye maharṣayaḥ //

prathayiṣyati vai lokānpṛthurityeva śabditaḥ /
kṣatādyo vai trāyatīti sa tasmātkṣatriyaḥ smṛtaḥ //

pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāsmeti yadabruvan /
tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata //

akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭakepuṭake madhu /
sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsanpraśāsataḥ //

arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ /
yathā'bhikāmamavasankṣetreṣu ca gṛheṣu ca //

āpastastambhire cāsya samudramabhiyāsyataḥ /
śailāścāpādvyadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat //

hairaṇyāṃstrinarotsedhānparvatānekaviṃśatim /
brāhmaṇebhyo dadau rājā yośvamedhe mahāmakhe //

sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā /
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ //

kiṃ vā tūṣṇīṃ dhyāyase sṛñjaya tvaṃ na me rājanvācimamāṃ śṛṇopi /
na cenmoghaṃ vipralaptaṃ mamedaṃ pathyaṃ mumūrṣoriva suprayuktam //
sṛñjaya uvāca /

śṛṇomi te nārada vācamenāṃ vicitrārthāṃ srajamiva puṇyagandhām /
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ kīrtyā yuktānāṃ śokanirnāśanārthām //

na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe dṛṣṭvaivāhaṃ nārada tvāṃ viśokaḥ /
śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādi nna te tṛpyāmyamṛtasyeva pānāt //

amoghadarśinmama cetprasādaṃ santāpadagdhasya vibho prakuryāḥ /
sutasya sañjīvanamadya me syā ttava prasādātsutasaṅgamāpnuyām //
nārada uvāca /

yaste putraḥ śayitoyaṃ vijātaḥ svarṇaṣṭhīvī yamadātparvataste /

punastaṃ te putramahaṃ dadāmi hiraṇyanābhaṃ varṣasabasriṇaṃ ca //