Mahabharata · Chapter 12.27

jñātiśokābhitaptasya prāṇāniṣṭāṃstyajiṣyataḥ /
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat //
vyāsa uvāca /

atrāpyudāharantīmabhitihāsaṃ purātanam /
aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira //

aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ /
saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokasamanvitaḥ //
janaka uvāca /

āgame yadi vā'pāye jñātīnāṃ draviṇasya ca /
nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā //
aśmovāca /

utpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ /
tānitānyanuvartante duḥkhāni ca sukhāni ca //

teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevate /
tadasya cetanāmāśu haratyabhramivānilaḥ //

abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ /
ityebhirhetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyate //

samprasaktamanā bhogānvisṛjya pitṛsañcitān /
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate //

tamatikrāntamaryādamādadānamasāmpratam /
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ //

ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ /
pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva //

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret /
sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ //

mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ /
aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate //

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam /
vividhānyupavartante tathā saṃsparśajānyapi //

jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāviva /
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi //

na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū hi mānavaḥ /
api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasundharām //

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam /
prāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate //

pūrve vayasi madhye vā'pyuttare vā narādhipa /
avarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitā ye tato'nyathā //

apriyaiḥ saha saṃyogo viprayogaśca supriyaiḥ /
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate //

prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehatyāgastathaiva ca /
prāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam //

gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ /
tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate //

āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanam /
niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavatyuta //

vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaśca durbalāḥ /
strīmantaścāpare ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ //

kule janma tathā vīryamārogyaṃ rūpameva ca /
saubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate //

santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatām /
nāsti putraḥ samṛddhānāṃ vicitraṃ vidhiceṣṭitam //

vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣāścāpado viṣama /
jvaraśca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā //

niryāṇe yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati setunā / dṛśyate nāpyatikrāmanna niṣkrānto'thavā punaḥ /
dṛśyate cāpyatikrāmanna nigrāhyo'thavā punaḥ //

dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ /
daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo jarānvitaḥ //

akiñcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ /
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavat //

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate /
daridrāṇāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ kāṣṭhamaśmā hi jīryate //

ahametatkaromīti manyate kālanoditaḥ /
yadyadiṣṭamasantoṣāhurātmā pāpamācaret //

mṛgayākṣāḥ striyaḥ pānaṃ prasaṅgā ninditā budhaiḥ /
dṛśyante puruṣāścātra samprayuktā bahuśrutāḥ //

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāniha /
spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate //

vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥ kṣape /
jyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibhatiṃ ca //

śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate /
evameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha //

nauṣadhāni na śastrāṇi na homā na punarjapāḥ /
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā cāpi mānavam //

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau /
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ //

ye ca niṣparuṣairuktagītavādyairupasthitāḥ /
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ //

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca /
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam //

naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacit /
pathi sangatamevedaṃ dārabandhusuhṛjjanaiḥ //

kvāse kva ca gamiṣyāmi ko'nvahaṃ kimihāsthitaḥ /
kasmātkimanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥ //

anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau /
pathi sangatamevaitaddhātā mātā pitā sakhā //

na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥ /
āgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā //

kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmyāṇi ca samācaret /
yajecca vidvānvidhivatrivargaṃ cāpyupācaret //

sannimajjejjagadidaṃ gambhīre kālasāgare /
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate //

āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigrahāḥ /
dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabiplutāḥ //

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṣi vividhāni ca /
na mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ //

rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥ /
dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgairivottamaiḥ //

tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ /
dātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau //

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ /
jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na punarvai samāgamaḥ //

so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥ /
srotasaiva samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam //

deho vā jīvitādvyeti dehī vā'pyeti dehataḥ /
pathi sangatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ //

nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacit /
api svena śarīreṇa kimutānyena kenacit //

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahāḥ /
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'nagha //

na caiva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya ca /
āgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara //

caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca /
pitṛdevamanuṣyāṇāmānṛṇyādanasūyakaḥ //

sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ prāgbrahmacārī pravibhaktabhaikṣaḥ /
ārādhayetsvargamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam //

samyaksvadharmaṃ carato nṛpasya dravyāṇi cābhyāharato yathāvat /
pravṛddhacakrasya yaśo'bhivardhate sarveṣu lokeṣu carācareṣu //

ityevamākarṇya videharājo vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetu /
aśmānamāmantrya viśuddhabuddhi ryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ //

tathā tvamapyadya vimucya śoka muttiṣṭha śakropama harṣamehi /
kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta māvamaṃsthāḥ //