Mahabharata · Chapter 12.272

kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vā'tha cireṇa vā /
sarvathā kāryadurge'sminbhavānnaḥ paramo guruḥ //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
cirakārestu yatpūrvaṃ vṛttamāṅgirasāṃ kule //

gautamasya sutā hyāsanvīyāṃścirakārikaḥ / cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika /
cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu //

cirakārī mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ /
cireṇa sarvakāryāṇi vimṛśyārthānprapadyate //

ciraṃ sa cintayatyarthāṃściraṃ jāgracciraṃ svapan /
ciraṃ kāryābhiṣattiṃ ca cirakārī tathocyate //

alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvīti cocyate /
buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā //

vyabhicāre tu kasmiṃścidvyatikramyāparānsutān /
pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti //

ityuktvā sa tadā vipro gautamo japatāṃ varaḥ /
avimṛśya mahābhāgo vanameva jagāma saḥ //

sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāccirakārikaḥ /
vimṛśya cirakāritvāccintayāmāsa vai ciram //

piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham /
kathaṃ dharmacchale nāsminnimajjeyamasādhuvat //

piturājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam /
asvatantraṃ ca putratvaṃ kintu māṃ nānupīḍayet //

striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet /
pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt //

anavajñā pituryuktā svadharmo mātṛrakṣaṇam /
yuktakṣamāvubhāvetau nātivartetamāṃ katham //

pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jāyatāmiti /
śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca //

so'haṃ mātrā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ /
vijñānaṃ me kathaṃ na syāddvau buddhye cātmasambhavam //

jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi /
paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravaniścaye //

gururagryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyāpanānvitaḥ /
pitā yadāha dharmaḥ sa vedeṣvapi suniścitaḥ //

prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā /
śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayacchati //

tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kadācana /
pātakānyapi pūyante pituḥra śāsanakāriṇaḥ //

bhāgyabhoge prasavane sarvalokanidarśane /
dhātryāścaiva samāyoge sīmantonnayane tathā //

pitā dharmaḥ pitā svargaḥ pitā hi paramaṃ tapaḥ /
pitari prītimāpanne sarvāḥ prīṇanti devatāḥ //

āśiṣastā bhajantyanaṃ puruṣaṃ prāha yatpitā /
niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yaccābhinandati //

mucyate bandhanātpuruṣaṃ phalaṃ vṛkṣānpramucyate /
kliśyannapi sutasnehaiḥ pitā putraṃ na muñcati //

etadvicintitaṃ tāvatputrasya pitṛgauravam /
pitā nālpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram //

yo hyayaṃ mayi sanghāto martyatve pāñcabhautikaḥ /
asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathā'raṇiḥ //

mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ /
mātṛlābhe sanāthatvamanāthatvaṃ viparyaye //

na ca śocati nāpyenaṃ sthāviryamapakarṣati /
śriyā hīno'pi yo gehamambeti pratipadyate //

putrapautropapannopi jananīṃ yaḥ samāśritaḥ /
api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavaccaret //

samarthaṃ vā'samarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā /
rakṣatyeva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ //

tadā sa vṛddho bhavati tadā bhavati duḥkhitaḥ /
tadā śūnyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate //

nāsti mātṛsamā cchāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ /
nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā priyā //

kukṣau sandhāraṇāddhātrī jananājjananī smṛtā /
aṅgānāṃ vardhanādambā vīrasūtvena vīrasūḥ //

śiśoḥ śuśrūṣaṇācchuśrūrmātā dehamanantaram /
cetanāvānsa ko hanyādyasya nāsuṣiraṃ śiraḥ //

dampatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo'bhisandhiḥ kṛtaḥ kila /
taṃ mātā ca pitā ceti bhūtārtho mātari sthitaḥ //

mātā jānāti yadgotraṃ mātā jānāti yasya saḥ /
māturbharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ //

pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmamupetya ca /
yadā yāsyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatāṃ //

bharaṇāddhi striyo bhartā pālanāddhi patistathā /
guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na punaḥ patiḥ //

evaṃ strī nāparāghnoti nara evāparādhyati /
vyuccaraṃśca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati //

striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtam /
tasmātmanā tu sadṛśamātmānaṃ paramaṃ dadau //

nāparādho'sti nārīṇāṃ nara evāparādhyati /
sarvakāryāparādhyatvānnāparādhyanti cāṅganāḥ //

yaścanokto'tha nirdeśaḥ striyā maithunavṛddhaye /
tasya smārayato vyaktamadharmo nāsti saṃśayaḥ //

evaṃ nārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitām /
avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo'pyavicakṣaṇāḥ //

devatānāṃ samāvāyamekasthaṃ pitaraṃ viduḥ /
martyānāṃ devatānāṃ ca snehādabhyeti mātaram //

evaṃ vimṛśatastasya virakāritayā bahu /
dīrghaḥ kālo vyatikrāntastatosyābhyāgamatpitā //

medhātithirmahāprājño gautamastapasi sthitaḥ /
vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam //

so'bravīdbhṛśasantapto duḥkhenāśrūṇi vartayan /
śrutadhairyaprasādena paścāttāpamupāgataḥ //

āśramaṃ mama samprāptastrilokeśaḥ purandaraḥ /
atithivratamāsthāya brāhmaṇyaṃ rūpamāsthitaḥ //

sa mayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhiṣūjitaḥ /
ardhyaṃ pādyaṃ yathānyāyaṃ mayā ca pratipāditaḥ //

paravānasmi cetyuktaḥ praṇayiṣyati tena ca /
atra cākuśale jāte striyā nāsti vyatikramaḥ //

evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagastridaśeśvaraḥ /
aparādhyati dharmasya pramādastvaparādhyati //

īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhustena caivordhvaretasaḥ /
īrṣyayā tvahamākṣipto magno duṣkṛtasāgare //

hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvācca vāsitām /
bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati //

antareṇa mayā'jñaptaścirakārītyudāradhīḥ /
yadyadya cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt //

cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika /
yadyadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ //

trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ tvayā /
ātmānaṃ pātakebhyaśca bhavādya cirakārikaḥ //

sahajaṃ cirakāritvamatiprajñatayā tava /
saphalaṃ tattathā te'stu bhavādya cirakārikaḥ //

ciramāṃśasito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ /
saphalaṃ cikāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika //

cirāyate ca santāpācciraṃ svapiti dhāritaḥ /
āvayościrasantāpādavekṣya cirakārika //
bhīṣma uvāca /

evaṃ sa duḥkhito rājanmaharṣirgautamastadā /
cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitamathāntike //

cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ /
śastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame //

gautamastaṃ tato dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi /
patnīṃ caiva nirākārāṃ parāmabhyāgamanmudam //

na hi sā tena sambhedaṃ patnī nītā mahātmanā /
vijane cāśramasthena putraścāpi samāhitaḥ //

hanyā iti samādeśaḥ śastrapāṇau sute sthite /
vinīte prasavatyarthe vivāse cātmakarmasu //

buddhiścāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatam /
śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi //

tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani /
ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvetyudāhṛtaḥ //

evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣaguṇairyutaḥ /
abhinandya mahāprajña idaṃ vacanamabravīt //

cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava /
cirāya yadi te saumya ciramasmi na duḥkhitaḥ //

gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥ /
cirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāḥ //

cireṇa mitraṃ badhnīyāccireṇa ca kṛtaṃ tyajet /
cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati //

rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi /
apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate //

bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca /
avyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate //

evaṃ sa gautamastatra prītaḥ putrasya bhārata /
karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tathā //

evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣastataḥ /
cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate //

ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchati /
paścāttāpakaraṃ karma na kiñcidupapadyate //

ciraṃ vṛddhānupāsīta ciramanyāṃśca pūjayet /
ciraṃ dharmaṃ niṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram //

ciramanvāsya viduṣaściraṃ śiṣṭānniṣevya ca /
ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ cātyanavajñatām //

bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam /
ciraṃ pṛṣṭo'pi ca brūyācciraṃ na paritapyate //

upāsya bahulāstasminnāśramo sumahātapāḥ /
samāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitastadā //