મહાભારત · અધ્યાય 12.272

કથં કાર્યં પરીક્ષેત શીઘ્રં વાઽથ ચિરેણ વા ।
સર્વથા કાર્યદુર્ગેઽસ્મિન્ભવાન્નઃ પરમો ગુરુઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ચિરકારેસ્તુ યત્પૂર્વં વૃત્તમાઙ્ગિરસાં કુલે ॥

ગૌતમસ્ય સુતા હ્યાસન્વીયાંશ્ચિરકારિકઃ । ચિરકારિક ભદ્રં તે ભદ્રં તે ચિરકારિક ।
ચિરકારી હિ મેધાવી નાપરાધ્યતિ કર્મસુ ॥

ચિરકારી મહાપ્રાજ્ઞો ગૌતમસ્યાભવત્સુતઃ ।
ચિરેણ સર્વકાર્યાણિ વિમૃશ્યાર્થાન્પ્રપદ્યતે ॥

ચિરં સ ચિન્તયત્યર્થાંશ્ચિરં જાગ્રચ્ચિરં સ્વપન્ ।
ચિરં કાર્યાભિષત્તિં ચ ચિરકારી તથોચ્યતે ॥

અલસગ્રહણં પ્રાપ્તો દુર્મેધાવીતિ ચોચ્યતે ।
બુદ્ધિલાઘવયુક્તેન જનેનાદીર્ઘદર્શિના ॥

વ્યભિચારે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્વ્યતિક્રમ્યાપરાન્સુતાન્ ।
પિત્રોક્તઃ કુપિતેનાથ જહીમાં જનનીમિતિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા સ તદા વિપ્રો ગૌતમો જપતાં વરઃ ।
અવિમૃશ્ય મહાભાગો વનમેવ જગામ સઃ ॥

સ તથેતિ ચિરેણોક્ત્વા સ્વભાવાચ્ચિરકારિકઃ ।
વિમૃશ્ય ચિરકારિત્વાચ્ચિન્તયામાસ વૈ ચિરમ્ ॥

પિતુરાજ્ઞાં કથં કુર્યાં ન હન્યાં માતરં કથમ્ ।
કથં ધર્મચ્છલે નાસ્મિન્નિમજ્જેયમસાધુવત્ ॥

પિતુરાજ્ઞા પરો ધર્મઃ સ્વધર્મો માતૃરક્ષણમ્ ।
અસ્વતન્ત્રં ચ પુત્રત્વં કિન્તુ માં નાનુપીડયેત્ ॥

સ્ત્રિયં હત્વા માતરં ચ કો હિ જાતુ સુખી ભવેત્ ।
પિતરં ચાપ્યવજ્ઞાય કઃ પ્રતિષ્ઠામવાપ્નુયાત્ ॥

અનવજ્ઞા પિતુર્યુક્તા સ્વધર્મો માતૃરક્ષણમ્ ।
યુક્તક્ષમાવુભાવેતૌ નાતિવર્તેતમાં કથમ્ ॥

પિતા હ્યાત્માનમાધત્તે જાયાયાં જાયતામિતિ ।
શીલચારિત્રગોત્રસ્ય ધારણાર્થં કુલસ્ય ચ ॥

સોઽહં માત્રા સ્વયં પિત્રા પુત્રત્વે પ્રકૃતઃ પુનઃ ।
વિજ્ઞાનં મે કથં ન સ્યાદ્દ્વૌ બુદ્ધ્યે ચાત્મસમ્ભવમ્ ॥

જાતકર્મણિ યત્પ્રાહ પિતા યચ્ચોપકર્મણિ ।
પર્યાપ્તઃ સ દૃઢીકારઃ પિતુર્ગૌરવનિશ્ચયે ॥

ગુરુરગ્ર્યઃ પરો ધર્મઃ પોષણાધ્યાપનાન્વિતઃ ।
પિતા યદાહ ધર્મઃ સ વેદેષ્વપિ સુનિશ્ચિતઃ ॥

પ્રીતિમાત્રં પિતુઃ પુત્રઃ સર્વં પુત્રસ્ય વૈ પિતા ।
શરીરાદીનિ દેયાનિ પિતા ત્વેકઃ પ્રયચ્છતિ ॥

તસ્માત્પિતુર્વચઃ કાર્યં ન વિચાર્યં કદાચન ।
પાતકાન્યપિ પૂયન્તે પિતુઃર શાસનકારિણઃ ॥

ભાગ્યભોગે પ્રસવને સર્વલોકનિદર્શને ।
ધાત્ર્યાશ્ચૈવ સમાયોગે સીમન્તોન્નયને તથા ॥

પિતા ધર્મઃ પિતા સ્વર્ગઃ પિતા હિ પરમં તપઃ ।
પિતરિ પ્રીતિમાપન્ને સર્વાઃ પ્રીણન્તિ દેવતાઃ ॥

આશિષસ્તા ભજન્ત્યનં પુરુષં પ્રાહ યત્પિતા ।
નિષ્કૃતિઃ સર્વપાપાનાં પિતા યચ્ચાભિનન્દતિ ॥

મુચ્યતે બન્ધનાત્પુરુષં ફલં વૃક્ષાન્પ્રમુચ્યતે ।
ક્લિશ્યન્નપિ સુતસ્નેહૈઃ પિતા પુત્રં ન મુઞ્ચતિ ॥

એતદ્વિચિન્તિતં તાવત્પુત્રસ્ય પિતૃગૌરવમ્ ।
પિતા નાલ્પતરં સ્થાનં ચિન્તયિષ્યામિ માતરમ્ ॥

યો હ્યયં મયિ સન્ઘાતો મર્ત્યત્વે પાઞ્ચભૌતિકઃ ।
અસ્ય મે જનની હેતુઃ પાવકસ્ય યથાઽરણિઃ ॥

માતા દેહારણિઃ પુંસાં સર્વસ્યાર્તસ્ય નિર્વૃતિઃ ।
માતૃલાભે સનાથત્વમનાથત્વં વિપર્યયે ॥

ન ચ શોચતિ નાપ્યેનં સ્થાવિર્યમપકર્ષતિ ।
શ્રિયા હીનોઽપિ યો ગેહમમ્બેતિ પ્રતિપદ્યતે ॥

પુત્રપૌત્રોપપન્નોપિ જનનીં યઃ સમાશ્રિતઃ ।
અપિ વર્ષશતસ્યાન્તે સ દ્વિહાયનવચ્ચરેત્ ॥

સમર્થં વાઽસમર્થં વા કૃશં વાપ્યકૃશં તથા ।
રક્ષત્યેવ સુતં માતા નાન્યઃ પોષ્ટા વિધાનતઃ ॥

તદા સ વૃદ્ધો ભવતિ તદા ભવતિ દુઃખિતઃ ।
તદા શૂન્યં જગત્તસ્ય યદા માત્રા વિયુજ્યતે ॥

નાસ્તિ માતૃસમા ચ્છાયા નાસ્તિ માતૃસમા ગતિઃ ।
નાસ્તિ માતૃસમં ત્રાણં નાસ્તિ માતૃસમા પ્રિયા ॥

કુક્ષૌ સન્ધારણાદ્ધાત્રી જનનાજ્જનની સ્મૃતા ।
અઙ્ગાનાં વર્ધનાદમ્બા વીરસૂત્વેન વીરસૂઃ ॥

શિશોઃ શુશ્રૂષણાચ્છુશ્રૂર્માતા દેહમનન્તરમ્ ।
ચેતનાવાન્સ કો હન્યાદ્યસ્ય નાસુષિરં શિરઃ ॥

દમ્પત્યોઃ પ્રાણસંશ્લેષે યોઽભિસન્ધિઃ કૃતઃ કિલ ।
તં માતા ચ પિતા ચેતિ ભૂતાર્થો માતરિ સ્થિતઃ ॥

માતા જાનાતિ યદ્ગોત્રં માતા જાનાતિ યસ્ય સઃ ।
માતુર્ભરણમાત્રેણ પ્રીતિઃ સ્નેહઃ પિતુઃ પ્રજાઃ ॥

પાણિબન્ધં સ્વયં કૃત્વા સહધર્મમુપેત્ય ચ ।
યદા યાસ્યન્તિ પુરુષાઃ સ્ત્રિયો નાર્હન્તિ યાપ્યતાં ॥

ભરણાદ્ધિ સ્ત્રિયો ભર્તા પાલનાદ્ધિ પતિસ્તથા ।
ગુણસ્યાસ્ય નિવૃત્તૌ તુ ન ભર્તા ન પુનઃ પતિઃ ॥

એવં સ્ત્રી નાપરાઘ્નોતિ નર એવાપરાધ્યતિ ।
વ્યુચ્ચરંશ્ચ મહાદોષં નર એવાપરાધ્યતિ ॥

સ્ત્રિયા હિ પરમો ભર્તા દૈવતં પરમં સ્મૃતમ્ ।
તસ્માત્મના તુ સદૃશમાત્માનં પરમં દદૌ ॥

નાપરાધોઽસ્તિ નારીણાં નર એવાપરાધ્યતિ ।
સર્વકાર્યાપરાધ્યત્વાન્નાપરાધ્યન્તિ ચાઙ્ગનાઃ ॥

યશ્ચનોક્તોઽથ નિર્દેશઃ સ્ત્રિયા મૈથુનવૃદ્ધયે ।
તસ્ય સ્મારયતો વ્યક્તમધર્મો નાસ્તિ સંશયઃ ॥

એવં નારીં માતરં ચ ગૌરવે ચાધિકે સ્થિતામ્ ।
અવધ્યાં તુ વિજાનીયુઃ પશવોઽપ્યવિચક્ષણાઃ ॥

દેવતાનાં સમાવાયમેકસ્થં પિતરં વિદુઃ ।
મર્ત્યાનાં દેવતાનાં ચ સ્નેહાદભ્યેતિ માતરમ્ ॥

એવં વિમૃશતસ્તસ્ય વિરકારિતયા બહુ ।
દીર્ઘઃ કાલો વ્યતિક્રાન્તસ્તતોસ્યાભ્યાગમત્પિતા ॥

મેધાતિથિર્મહાપ્રાજ્ઞો ગૌતમસ્તપસિ સ્થિતઃ ।
વિમૃશ્ય તેન કાલેન પત્ન્યાઃ સંસ્થાવ્યતિક્રમમ્ ॥

સોઽબ્રવીદ્ભૃશસન્તપ્તો દુઃખેનાશ્રૂણિ વર્તયન્ ।
શ્રુતધૈર્યપ્રસાદેન પશ્ચાત્તાપમુપાગતઃ ॥

આશ્રમં મમ સમ્પ્રાપ્તસ્ત્રિલોકેશઃ પુરન્દરઃ ।
અતિથિવ્રતમાસ્થાય બ્રાહ્મણ્યં રૂપમાસ્થિતઃ ॥

સ મયા સાન્ત્વિતો વાગ્ભિઃ સ્વાગતેનાભિષૂજિતઃ ।
અર્ધ્યં પાદ્યં યથાન્યાયં મયા ચ પ્રતિપાદિતઃ ॥

પરવાનસ્મિ ચેત્યુક્તઃ પ્રણયિષ્યતિ તેન ચ ।
અત્ર ચાકુશલે જાતે સ્ત્રિયા નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥

એવં ન સ્ત્રી ન ચૈવાહં નાધ્વગસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ।
અપરાધ્યતિ ધર્મસ્ય પ્રમાદસ્ત્વપરાધ્યતિ ॥

ઈર્ષ્યાજં વ્યસનં પ્રાહુસ્તેન ચૈવોર્ધ્વરેતસઃ ।
ઈર્ષ્યયા ત્વહમાક્ષિપ્તો મગ્નો દુષ્કૃતસાગરે ॥

હત્વા સાધ્વીં ચ નારીં ચ વ્યસનિત્વાચ્ચ વાસિતામ્ ।
ભર્તવ્યત્વેન ભાર્યાં ચ કો નુ માં તારયિષ્યતિ ॥

અન્તરેણ મયાઽજ્ઞપ્તશ્ચિરકારીત્યુદારધીઃ ।
યદ્યદ્ય ચિરકારી સ્યાત્સ માં ત્રાયેત પાતકાત્ ॥

ચિરકારિક ભદ્રં તે ભદ્રં તે ચિરકારિક ।
યદ્યદ્ય ચિરકારી ત્વં તતોઽસિ ચિરકારિકઃ ॥

ત્રાહિ માં માતરં ચૈવ તપો યચ્ચાર્જિતં ત્વયા ।
આત્માનં પાતકેભ્યશ્ચ ભવાદ્ય ચિરકારિકઃ ॥

સહજં ચિરકારિત્વમતિપ્રજ્ઞતયા તવ ।
સફલં તત્તથા તેઽસ્તુ ભવાદ્ય ચિરકારિકઃ ॥

ચિરમાંશસિતો માત્રા ચિરં ગર્ભેણ ધારિતઃ ।
સફલં ચિકારિત્વં કુરુ ત્વં ચિરકારિક ॥

ચિરાયતે ચ સન્તાપાચ્ચિરં સ્વપિતિ ધારિતઃ ।
આવયોશ્ચિરસન્તાપાદવેક્ષ્ય ચિરકારિક ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવં સ દુઃખિતો રાજન્મહર્ષિર્ગૌતમસ્તદા ।
ચિરકારિં દદર્શાથ પુત્રં સ્થિતમથાન્તિકે ॥

ચિરકારી તુ પિતરં દૃષ્ટ્વા પરમદુઃખિતઃ ।
શસ્ત્રં ત્યક્ત્વા તતો મૂર્ધ્ના પ્રસાદાયોપચક્રમે ॥

ગૌતમસ્તં તતો દૃષ્ટ્વા શિરસા પતિતં ભુવિ ।
પત્નીં ચૈવ નિરાકારાં પરામભ્યાગમન્મુદમ્ ॥

ન હિ સા તેન સમ્ભેદં પત્ની નીતા મહાત્મના ।
વિજને ચાશ્રમસ્થેન પુત્રશ્ચાપિ સમાહિતઃ ॥

હન્યા ઇતિ સમાદેશઃ શસ્ત્રપાણૌ સુતે સ્થિતે ।
વિનીતે પ્રસવત્યર્થે વિવાસે ચાત્મકર્મસુ ॥

બુદ્ધિશ્ચાસીત્સુતં દૃષ્ટ્વા પિતુશ્ચરણયોર્નતમ્ ।
શસ્ત્રગ્રહણચાપલ્યં સંવૃણોતિ ભયાદિતિ ॥

તતઃ પિત્રા ચિરં સ્તુત્વા ચિરં ચાઘ્રાય મૂર્ધનિ ।
ચિરં દોર્ભ્યાં પરિષ્વજ્ય ચિરં જીવેત્યુદાહૃતઃ ॥

એવં સ ગૌતમઃ પુત્રં પ્રીતિહર્ષગુણૈર્યુતઃ ।
અભિનન્દ્ય મહાપ્રજ્ઞ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

ચિરકારિક ભદ્રં તે ચિરકારી ચિરં ભવ ।
ચિરાય યદિ તે સૌમ્ય ચિરમસ્મિ ન દુઃખિતઃ ॥

ગાથાશ્ચાપ્યબ્રવીદ્વિદ્વાન્ગૌતમો મુનિસત્તમઃ ।
ચિરકારિષુ ધીરેષુ ગુણોદ્દેશસમાશ્રયાઃ ॥

ચિરેણ મિત્રં બધ્નીયાચ્ચિરેણ ચ કૃતં ત્યજેત્ ।
ચિરેણ હિ કૃતં મિત્રં ચિરં ધારણમર્હતિ ॥

રાગે દર્પે ચ માને ચ દ્રોહે પાપે ચ કર્મણિ ।
અપ્રિયે ચૈવ કર્તવ્યે ચિરકારી પ્રશસ્યતે ॥

બન્ધૂનાં સુહૃદાં ચૈવ ભૃત્યાનાં સ્ત્રીજનસ્ય ચ ।
અવ્યક્તેષ્વપરાધેષુ ચિરકારી પ્રશસ્યતે ॥

એવં સ ગૌતમસ્તત્ર પ્રીતઃ પુત્રસ્ય ભારત ।
કર્મણા તેન કૌરવ્ય ચિરકારિતયા તથા ॥

એવં સર્વેષુ કાર્યેષુ વિમૃશ્ય પુરુષસ્તતઃ ।
ચિરેણ નિશ્ચયં કૃત્વા ચિરં ન પરિતપ્યતે ॥

ચિરં ધારયતે રોષં ચિરં કર્મ નિયચ્છતિ ।
પશ્ચાત્તાપકરં કર્મ ન કિઞ્ચિદુપપદ્યતે ॥

ચિરં વૃદ્ધાનુપાસીત ચિરમન્યાંશ્ચ પૂજયેત્ ।
ચિરં ધર્મં નિષેવેત કુર્યાચ્ચાન્વેષણં ચિરમ્ ॥

ચિરમન્વાસ્ય વિદુષશ્ચિરં શિષ્ટાન્નિષેવ્ય ચ ।
ચિરં વિનીય ચાત્માનં ચિરં ચાત્યનવજ્ઞતામ્ ॥

બ્રુવતશ્ચ પરસ્યાપિ વાક્યં ધર્મોપસંહિતમ્ ।
ચિરં પૃષ્ટોઽપિ ચ બ્રૂયાચ્ચિરં ન પરિતપ્યતે ॥

ઉપાસ્ય બહુલાસ્તસ્મિન્નાશ્રમો સુમહાતપાઃ ।
સમાઃ સ્વર્ગં ગતો વિપ્રઃ પુત્રેણ સહિતસ્તદા ॥