Mahabharata · Chapter 12.254

manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhiradhyavasāyinī /
hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmavedanā //

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ /
manasastu parā buddhirbuddherātmā paro mataḥ //

buddhirātmā manuṣyasya buddhirevātmano gatiḥ /
yadā vikurute bhāva tadā bhavati sā manaḥ //

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate'sakṛt /
śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate //

paśyatī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet /
jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak //

indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyo'dhitiṣṭhati /
tiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate //

kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati /
na sukhena na duḥkhena kadācidiha yujyate //

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānanuvartate /
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān //

yadā prārthayate kiñcittadā bhavati sā manaḥ / adhiṣṭhānāni vai buddhyāṃ pṛthagetāni saṃsmareta /
indriyāṇyevametāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ //

sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyadā'nuvidhīyate / avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate / 12-254-10c pravartamānaṃ tu rajaḥ satvamapyanuvartate //

ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣu /
anvarthāḥ sampravartante rathanemimarā iva //

pradīpārthaṃ manaḥ kuryādindriyairbuddhisattamaiḥ /
niścaradbhiryathāyogamudāsīnairyadṛcchayā //

evaṃ svabhāvamevedamiti vidvānna muhyati /
aśocannaprahṛṣyanhi nityaṃ vigatamatsaraḥ //

na cātmā śakyate draṣṭumindriyaiḥ kāmagocaraiḥ /
pravartamānairanayairdurdharṣairakṛtātmabhiḥ //

teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅktiyacchati /
tadā prakāśate'syātmā dīpadīptā yathā'kṛtiḥ //

sarveṣāmeva bhūtānāṃ manasyuparate yathā /
prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathedamupadhāryatām //

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran /
vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣairna lipyate //

evameva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaran /
asajjamānaḥ sarveṣu kathañcana na lipyate //

tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadā'tmani /
sarvabhūtātmabhūtasya guṇavargeṣvasajjataḥ //

satvamātmā prasarati guṇānvā'pi kadācana /
na guṇā vidurātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā //

paridraṣṭā guṇānāṃ ca parisraṣṭā yathātatham /
kṣetakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ //

sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān /
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā //

yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsamprayuktau tathaiva tau /
maśakodumbarau vā'pi samprayuktau yathā saha //

iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva ca /
tathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau //