Mahabharata · Chapter 12.253
adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva me /
yadadhyātmaṃ yathā veda bhagavannṛṣisattama //
vyāsa uvāca /
adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyate /
tatte'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu //
bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśa eva ca /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā //
prasāryeha yathā'ṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ /
tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate //
iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
sarge ca pralaye caiva tasminnirdiśyate tathā //
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt /
akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati //
śuka uvāca /
akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayet /
indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet //
vyāsa uvāca /
etatte vartayiṣyāmi yathāvadanupūrvakaḥ /
śṛṇu tattvamihaikāgro yathā tattvaṃ yathā ca tat //
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
prāṇaśreṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ //
rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate /
raso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasaḥ //
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥ /
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī //
etāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ / vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rupamucyate /
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ //
mano buddhiḥ svabhāvaśca traya ete manomayāḥ /
na guṇānativartante guṇebhyaḥ paramāgatāḥ //
yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati /
evamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati //
yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅbhūrdhnaśca paśyati /
etasminneva kṛtye tu vartate buddhiruttamā //
guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi /
manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhya bhāve kṛto guṇāḥ //
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate /
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam //
cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ /
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate //
rajastamaśca satvaṃ ca traya ete svayonijāḥ /
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tānguṇānupalakṣayet //
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiñcidātmani lakṣayet /
praśāntamiva saṃśuddhaṃ satvaṃ tadupadhārayet //
yattu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatra cāpyupalakṣayet //
yattu sammohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet /
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām //
praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā /
akasmādyadi vā kasmādvartante sātvikā guṇāḥ //
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ //
tathā mohaḥ pramādaśca nidrā tandrā prabodhitā /
kathañcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0