Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.253

12.253.1

adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva me /
yadadhyātmaṃ yathā veda bhagavannṛṣisattama //
vyāsa uvāca /

12.253.2

adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyate /
tatte'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu //

12.253.3

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśa eva ca /
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā //

12.253.4

prasāryeha yathā'ṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ /
tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate //

12.253.5

iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam /
sarge ca pralaye caiva tasminnirdiśyate tathā //

12.253.6

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt /
akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati //
śuka uvāca /

12.253.7

akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayet /
indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet //
vyāsa uvāca /

12.253.8

etatte vartayiṣyāmi yathāvadanupūrvakaḥ /
śṛṇu tattvamihaikāgro yathā tattvaṃ yathā ca tat //

12.253.9

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasambhavam /
prāṇaśreṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ //

12.253.10

rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate /
raso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasaḥ //

12.253.11

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥ /
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī //

12.253.12

etāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ / vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rupamucyate /
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ //

12.253.13

mano buddhiḥ svabhāvaśca traya ete manomayāḥ /
na guṇānativartante guṇebhyaḥ paramāgatāḥ //

12.253.14

yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati /
evamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati //

12.253.15

yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅbhūrdhnaśca paśyati /
etasminneva kṛtye tu vartate buddhiruttamā //

12.253.16

guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi /
manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhya bhāve kṛto guṇāḥ //

12.253.17

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate /
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam //

12.253.18

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ /
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate //

12.253.19

rajastamaśca satvaṃ ca traya ete svayonijāḥ /
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tānguṇānupalakṣayet //

12.253.20

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiñcidātmani lakṣayet /
praśāntamiva saṃśuddhaṃ satvaṃ tadupadhārayet //

12.253.21

yattu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatra cāpyupalakṣayet //

12.253.22

yattu sammohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet /
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām //

12.253.23

praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā /
akasmādyadi vā kasmādvartante sātvikā guṇāḥ //

12.253.24

abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ //

12.253.25

tathā mohaḥ pramādaśca nidrā tandrā prabodhitā /
kathañcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc