મહાભારત · અધ્યાય 12.254

મનઃ પ્રસૃજતે ભાવં બુદ્ધિરધ્યવસાયિની ।
હૃદયં પ્રિયાપ્રિયે વેદ ત્રિવિધા કર્મવેદના ॥

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યઃ પરમં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા પરો મતઃ ॥

બુદ્ધિરાત્મા મનુષ્યસ્ય બુદ્ધિરેવાત્મનો ગતિઃ ।
યદા વિકુરુતે ભાવ તદા ભવતિ સા મનઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવાદ્બુદ્ધિર્વિક્રિયતેઽસકૃત્ ।
શૃણ્વતી ભવતિ શ્રોત્રં સ્પૃશતી સ્પર્શ ઉચ્યતે ॥

પશ્યતી ભવતે દૃષ્ટી રસતી રસનં ભવેત્ ।
જિઘ્રતી ભવતિ ઘ્રાણં બુદ્ધિર્વિક્રિયતે પૃથક્ ॥

ઇન્દ્રિયાણીતિ તાન્યાહુસ્તેષ્વદૃશ્યોઽધિતિષ્ઠતિ ।
તિષ્ઠતી પુરુષે બુદ્ધિસ્ત્રિષુ ભાવેષુ વર્તતે ॥

કદાચિલ્લભતે પ્રીતિં કદાચિદપિ શોચતિ ।
ન સુખેન ન દુઃખેન કદાચિદિહ યુજ્યતે ॥

સેયં ભાવાત્મિકા ભાવાંસ્ત્રીનેતાનનુવર્તતે ।
સરિતાં સાગરો ભર્તા મહાવેલામિવોર્મિમાન્ ॥

યદા પ્રાર્થયતે કિઞ્ચિત્તદા ભવતિ સા મનઃ । અધિષ્ઠાનાનિ વૈ બુદ્ધ્યાં પૃથગેતાનિ સંસ્મરેત ।
ઇન્દ્રિયાણ્યેવમેતાનિ વિજેતવ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥

સર્વાણ્યેવાનુપૂર્વ્યેણ યદ્યદાઽનુવિધીયતે । અવિભાગગતા બુદ્ધિર્ભાવે મનસિ વર્તતે । 12-254-10ચ્ પ્રવર્તમાનં તુ રજઃ સત્વમપ્યનુવર્તતે ॥

યે ચૈવ ભાવા વર્તન્તે સર્વ એષ્વેવ તે ત્રિષુ ।
અન્વર્થાઃ સમ્પ્રવર્તન્તે રથનેમિમરા ઇવ ॥

પ્રદીપાર્થં મનઃ કુર્યાદિન્દ્રિયૈર્બુદ્ધિસત્તમૈઃ ।
નિશ્ચરદ્ભિર્યથાયોગમુદાસીનૈર્યદૃચ્છયા ॥

એવં સ્વભાવમેવેદમિતિ વિદ્વાન્ન મુહ્યતિ ।
અશોચન્નપ્રહૃષ્યન્હિ નિત્યં વિગતમત્સરઃ ॥

ન ચાત્મા શક્યતે દ્રષ્ટુમિન્દ્રિયૈઃ કામગોચરૈઃ ।
પ્રવર્તમાનૈરનયૈર્દુર્ધર્ષૈરકૃતાત્મભિઃ ॥

તેષાં તુ મનસા રશ્મીન્યદા સમ્યઙ્ક્તિયચ્છતિ ।
તદા પ્રકાશતેઽસ્યાત્મા દીપદીપ્તા યથાઽકૃતિઃ ॥

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં મનસ્યુપરતે યથા ।
પ્રકાશં ભવતે સર્વં તથેદમુપધાર્યતામ્ ॥

યથા વારિચરઃ પક્ષી ન લિપ્યતિ જલે ચરન્ ।
વિમુક્તાત્મા તથા યોગી ગુણદોષૈર્ન લિપ્યતે ॥

એવમેવ કૃતપ્રજ્ઞો ન દોષૈર્વિષયાંશ્ચરન્ ।
અસજ્જમાનઃ સર્વેષુ કથઞ્ચન ન લિપ્યતે ॥

ત્યક્ત્વા પૂર્વકૃતં કર્મ રતિર્યસ્ય સદાઽત્મનિ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય ગુણવર્ગેષ્વસજ્જતઃ ॥

સત્વમાત્મા પ્રસરતિ ગુણાન્વાઽપિ કદાચન ।
ન ગુણા વિદુરાત્માનં ગુણાન્વેદ સ સર્વદા ॥

પરિદ્રષ્ટા ગુણાનાં ચ પરિસ્રષ્ટા યથાતથમ્ ।
ક્ષેતક્ષેત્રજ્ઞયોરેતદન્તરં વિદ્ધિ સૂક્ષ્મયોઃ ॥

સૃજતેઽત્ર ગુણાનેક એકો ન સૃજતે ગુણાન્ ।
પૃથગ્ભૂતૌ પ્રકૃત્યા તૌ સમ્પ્રયુક્તૌ ચ સર્વદા ॥

યથા મત્સ્યોઽદ્ભિરન્યઃ સ્યાત્સમ્પ્રયુક્તૌ તથૈવ તૌ ।
મશકોદુમ્બરૌ વાઽપિ સમ્પ્રયુક્તૌ યથા સહ ॥

ઇષીકા વા યથા મુઞ્જે પૃથક્ચ સહ ચૈવ ચ ।
તથૈવ સહિતાવેતાવન્યોન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતૌ ॥