મહાભારત · અધ્યાય 12.253

અધ્યાત્મં વિસ્તરેણેહ પુનરેવ વદસ્વ મે ।
યદધ્યાત્મં યથા વેદ ભગવન્નૃષિસત્તમ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અધ્યાત્મં યદિદં તાત પુરુષસ્યેહ વિદ્યતે ।
તત્તેઽહં વર્તયિષ્યામિ તસ્ય વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ ॥

ભૂમિરાપસ્તથા જ્યોતિર્વાયુરાકાશ એવ ચ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતાનાં સાગરસ્યોર્મયો યથા ॥

પ્રસાર્યેહ યથાઽઙ્ગાનિ કૂર્મઃ સંહરતે પુનઃ ।
તદ્વન્મહાન્તિ ભૂતાનિ યવીયઃસુ વિકુર્વતે ॥

ઇતિ તન્મયમેવેદં સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્ગે ચ પ્રલયે ચૈવ તસ્મિન્નિર્દિશ્યતે તથા ॥

મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ સર્વભૂતેષુ ભૂતકૃત્ ।
અકરોત્તાત વૈષમ્યં યસ્મિન્યદનુપશ્યતિ ॥
શુક ઉવાચ ।

અકરોદ્યચ્છરીરેષુ કથં તદુપલક્ષયેત્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ગુણાઃ કેચિત્કથં તાનુપલક્ષયેત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

એતત્તે વર્તયિષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વકઃ ।
શૃણુ તત્ત્વમિહૈકાગ્રો યથા તત્ત્વં યથા ચ તત્ ॥

શબ્દઃ શ્રોત્રં તથા ખાનિ ત્રયમાકાશસમ્ભવમ્ ।
પ્રાણશ્રેષ્ટા તથા સ્પર્શ એતે વાયુગુણાસ્ત્રયઃ ॥

રૂપં ચક્ષુર્વિપાકશ્ચ ત્રિધા જ્યોતિર્વિધીયતે ।
રસોઽથ રસનં સ્નેહો ગુણાસ્ત્વેતે ત્રયોઽમ્ભસઃ ॥

ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ ભૂમેરેતે ગુણાસ્ત્રયઃ ।
શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી ॥

એતાવાનિન્દ્રિયગ્રામો વ્યાખ્યાતઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ । વાયોઃ સ્પર્શો રસોઽદ્ભ્યશ્ચ જ્યોતિષો રુપમુચ્યતે ।
આકાશપ્રભવઃ શબ્દો ગન્ધો ભૂમિગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

મનો બુદ્ધિઃ સ્વભાવશ્ચ ત્રય એતે મનોમયાઃ ।
ન ગુણાનતિવર્તન્તે ગુણેભ્યઃ પરમાગતાઃ ॥

યથા કૂર્મ ઇહાઙ્ગાનિ પ્રસાર્ય વિનિયચ્છતિ ।
એવમેવેન્દ્રિયગ્રામં બુદ્ધિઃ સૃષ્ટ્વા નિયચ્છતિ ॥

યદૂર્ધ્વં પાદતલયોરવાઙ્ભૂર્ધ્નશ્ચ પશ્યતિ ।
એતસ્મિન્નેવ કૃત્યે તુ વર્તતે બુદ્ધિરુત્તમા ॥

ગુણાન્નેનીયતે બુદ્ધિર્બુદ્ધિરેવેન્દ્રિયાણ્યપિ ।
મનઃ ષષ્ઠાનિ સર્વાણિ બુદ્ધ્ય ભાવે કૃતો ગુણાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ નરે પઞ્ચ ષષ્ઠં તુ મન ઉચ્યતે ।
સપ્તમીં બુદ્ધિમેવાહુઃ ક્ષેત્રજ્ઞં પુનરષ્ટમમ્ ॥

ચક્ષુરાલોચનાયૈવ સંશયં કુરુતે મનઃ ।
બુદ્ધિરધ્યવસાનાય સાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

રજસ્તમશ્ચ સત્વં ચ ત્રય એતે સ્વયોનિજાઃ ।
સમાઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ તાન્ગુણાનુપલક્ષયેત્ ॥

તત્ર યત્પ્રીતિસંયુક્તં કિઞ્ચિદાત્મનિ લક્ષયેત્ ।
પ્રશાન્તમિવ સંશુદ્ધં સત્વં તદુપધારયેત્ ॥

યત્તુ સન્તાપસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
પ્રવૃત્તં રજ ઇત્યેવં તત્ર ચાપ્યુપલક્ષયેત્ ॥

યત્તુ સમ્મોહસંયુક્તમવ્યક્તવિષયં ભવેત્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં તમસ્તદુપધાર્યતામ્ ॥

પ્રહર્ષઃ પ્રીતિરાનન્દઃ સામ્યં સ્વસ્થાત્મચિત્તતા ।
અકસ્માદ્યદિ વા કસ્માદ્વર્તન્તે સાત્વિકા ગુણાઃ ॥

અભિમાનો મૃષાવાદો લોભો મોહસ્તથાઽક્ષમા ।
લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ વર્તન્તે હેત્વહેતુતઃ ॥

તથા મોહઃ પ્રમાદશ્ચ નિદ્રા તન્દ્રા પ્રબોધિતા ।
કથઞ્ચિદભિવર્તન્તે વિજ્ઞેયાસ્તામસા ગુણાઃ ॥