Mahabharata · Chapter 12.25

dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanañjaye /
vyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

na pārthivamidaṃ rājyaṃ na bhogāśca pṛthagvidhāḥ /
prīṇayanti mano me'dya śoko māṃ dārayatyayam //

śrutvā vīravihīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitām /
paridevayamānānāṃ na śāntiṃ manasā labhe //

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃvaraḥ /
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājño dharmajño vedapāragaḥ //
vyāsa uvāca /

na karmaṇā labhyate cejyayā vā nāpyasti dātā puruṣasya kaścit /
paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ //

na buddhiśaktyā'dhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣaṃ manujairakāle /
mūrkho'pi cāpnoti kadācidarthā nkālo hi sarvaṃ puruṣasya dātā //

na bhūrakāleṣu phalaṃ dadāti śilpāni mantrāśca tathauṣadhāni /
tānyeva kālena samāhitāni siddhyanti vardhanti ca bhūtikāle //

kālena śīghrāḥ pravahanti vātāḥ kālena vṛṣṭirjaladānupaiti /
kālena pajhotpalavañjalaṃ ca kālena puṣyanti vaneṣu vṛkṣāḥ //

kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ /
nākālataḥ puṣpaphalaṃ drumāṇāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti //

nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamṛgāśca loke /
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyantyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ //

nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ /
nākālato yauvanamabhyupaiti nākālato rohati bījamuptam //

nākālato bhānurupaiti yogaṃ nākālato'staṃ girimabhyupaiti /
nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudro'pi mahormimālī //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira //

sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati duḥsahaḥ /
kālena paripakvā hi mriyante sarvapārthivāḥ //

ghnanti cānyānnarānrājaṃstānapyanye tathā narāḥ /
sañjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate //

hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāparaḥ /
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau //

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte /
aho duḥkhamiti dhyāyanduḥkhasyāpacitiṃ caret //

sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyānkimanuśocasi /
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi //

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā'pi pathivī mama /
yathā mama tathā'nyeṣāmiti paśyanna muhyati //

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca /
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam //

evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ /
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca //

duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyate /
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham //

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham /
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham //

sukhameva hi duḥkhāntaṃ kadācidduḥkhataḥ sukham /
tasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham //

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham / yannimitto bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrcchitaḥ /
āyāso vā'pi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet //

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam /
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ //

īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāmācaranpriyam /
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva ca //

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ /
ta eva sukhamedhante madhyamaḥ kliśyate janaḥ //

ityannavīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit /
parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit //

paraduḥkhena duḥkhī yo na sa jātu sukhī bhavet /
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam //

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca /
paryāyataḥ sarvamavāptuvanti tasmānna muhyenna ca samprahṛṣyet //

dīkṣāṃ rājñāṃ saṃyuge dharmamāhu ryogaṃ rājye daṇḍanītiṃ ca samyak /
vittatyāgaṃ dakṣiṇāṃ caiva yajñe samyagdānaṃ pāvanānīti vidyāt //

rakṣanrājyaṃ buddhipūrvaṃ nayena santyaktātmā yajñaśīlo mahātmā /
sarvāllokāndharmadṛṣṭyāvaloka nnūdhvaṃ dehānmodate devaloke //

jitvā sangrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca /
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ paścātkṣīṇāyurmodate devaloke //

yajanti yajñānvijayanti rājyaṃ rakṣanti rāṣṭrāṇi priyāṇi caiṣām /
samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrājyaṃ pālayitvā ca rājā / cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme pūtātmā vai modate devaloke //

yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ /
paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ //