મહાભારત · અધ્યાય 12.25

દ્વૈપાયનવચઃ શ્રુત્વા કુપિતે ચ ધનઞ્જયે ।
વ્યાસમામન્ત્ર્ય કૌન્તેયઃ પ્રત્યુવાચ યુધિષ્ઠિરઃ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ન પાર્થિવમિદં રાજ્યં ન ભોગાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
પ્રીણયન્તિ મનો મેઽદ્ય શોકો માં દારયત્યયમ્ ॥

શ્રુત્વા વીરવિહીનાનામપુત્રાણાં ચ યોષિતામ્ ।
પરિદેવયમાનાનાં ન શાન્તિં મનસા લભે ॥

ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચેદં વ્યાસો યોગવિદાંવરઃ ।
યુધિષ્ઠિરં મહાપ્રાજ્ઞો ધર્મજ્ઞો વેદપારગઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ન કર્મણા લભ્યતે ચેજ્યયા વા નાપ્યસ્તિ દાતા પુરુષસ્ય કશ્ચિત્ ।
પર્યાયયોગાદ્વિહિતં વિધાત્રા કાલેન સર્વં લભતે મનુષ્યઃ ॥

ન બુદ્ધિશક્ત્યાઽધ્યયનેન શક્યં પ્રાપ્તું વિશેષં મનુજૈરકાલે ।
મૂર્ખોઽપિ ચાપ્નોતિ કદાચિદર્થા ન્કાલો હિ સર્વં પુરુષસ્ય દાતા ॥

ન ભૂરકાલેષુ ફલં દદાતિ શિલ્પાનિ મન્ત્રાશ્ચ તથૌષધાનિ ।
તાન્યેવ કાલેન સમાહિતાનિ સિદ્ધ્યન્તિ વર્ધન્તિ ચ ભૂતિકાલે ॥

કાલેન શીઘ્રાઃ પ્રવહન્તિ વાતાઃ કાલેન વૃષ્ટિર્જલદાનુપૈતિ ।
કાલેન પઝોત્પલવઞ્જલં ચ કાલેન પુષ્યન્તિ વનેષુ વૃક્ષાઃ ॥

કાલેન કૃષ્ણાશ્ચ સિતાશ્ચ રાત્ર્યઃ કાલેન ચન્દ્રઃ પરિપૂર્ણબિમ્બઃ ।
નાકાલતઃ પુષ્પફલં દ્રુમાણાં નાકાલવેગાઃ સરિતો વહન્તિ ॥

નાકાલમત્તાઃ ખગપન્નગાશ્ચ મૃગદ્વિપાઃ શૈલમૃગાશ્ચ લોકે ।
નાકાલતઃ સ્ત્રીષુ ભવન્તિ ગર્ભા નાયન્ત્યકાલે શિશિરોષ્ણવર્ષાઃ ॥

નાકાલતો મ્રિયતે જાયતે વા નાકાલતો વ્યાહરતે ચ બાલઃ ।
નાકાલતો યૌવનમભ્યુપૈતિ નાકાલતો રોહતિ બીજમુપ્તમ્ ॥

નાકાલતો ભાનુરુપૈતિ યોગં નાકાલતોઽસ્તં ગિરિમભ્યુપૈતિ ।
નાકાલતો વર્ધતે હીયતે ચ ચન્દ્રઃ સમુદ્રોઽપિ મહોર્મિમાલી ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગીતં રાજ્ઞા સેનજિતા દુઃખાર્તેન યુધિષ્ઠિર ॥

સર્વાનેવૈષ પર્યાયો મર્ત્યાન્સ્પૃશતિ દુઃસહઃ ।
કાલેન પરિપક્વા હિ મ્રિયન્તે સર્વપાર્થિવાઃ ॥

ઘ્નન્તિ ચાન્યાન્નરાન્રાજંસ્તાનપ્યન્યે તથા નરાઃ ।
સઞ્જ્ઞૈષા લૌકિકી રાજન્ન હિનસ્તિ ન હન્યતે ॥

હન્તીતિ મન્યતે કશ્ચિન્ન હન્તીત્યપિ ચાપરઃ ।
સ્વભાવતસ્તુ નિયતૌ ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

નષ્ટે ધને વા દારે વા પુત્રે પિતરિ વા મૃતે ।
અહો દુઃખમિતિ ધ્યાયન્દુઃખસ્યાપચિતિં ચરેત્ ॥

સ કિં શોચસિ મૂઢઃ સઞ્શોચ્યાન્કિમનુશોચસિ ।
પશ્ય દુઃખેષુ દુઃખાનિ ભયેષુ ચ ભયાન્યપિ ॥

આત્માઽપિ ચાયં ન મમ સર્વાઽપિ પથિવી મમ ।
યથા મમ તથાઽન્યેષામિતિ પશ્યન્ન મુહ્યતિ ॥

શોકસ્થાનસહસ્રાણિ હર્ષસ્થાનશતાનિ ચ ।
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્ ॥

એવમેતાનિ કાલેન પ્રિયદ્વેષ્યાણિ ભાગશઃ ।
જીવેષુ પરિવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

દુઃખમેવાસ્તિ ન સુખં તસ્માત્તદુપલભ્યતે ।
તૃષ્ણાર્તિપ્રભવં દુઃખં દુઃખાર્તિપ્રભવં સુખમ્ ॥

સુખસ્યાનન્તરં દુઃખં દુઃખસ્યાનન્તરં સુખમ્ ।
ન નિત્યં લભતે દુઃખં ન નિત્યં લભતે સુખમ્ ॥

સુખમેવ હિ દુઃખાન્તં કદાચિદ્દુઃખતઃ સુખમ્ ।
તસ્માદેતદ્દ્વયં જહ્યાદ્ય ઇચ્છેચ્છાશ્વતં સુખમ્ ॥

સુખાન્તપ્રભવં દુઃખં દુઃખાન્તપ્રભવં સુખમ્ । યન્નિમિત્તો ભવેચ્છોકસ્તાપો વા દુઃખમૂર્ચ્છિતઃ ।
આયાસો વાઽપિ યન્મૂલસ્તદેકાઙ્ગમપિ ત્યજેત્ ॥

સુખં વા યદિ વા દુઃખં પ્રિયં વા યદિ વાઽપ્રિયમ્ ।
પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમુપાસીત હૃદયેનાપરાજિતઃ ॥

ઈષદપ્યઙ્ગ દારાણાં પુત્રાણામાચરન્પ્રિયમ્ ।
તતો જ્ઞાસ્યસિ કઃ કસ્ય કેન વા કથમેવ ચ ॥

યે ચ મૂઢતમા લોકે યે ચ બુદ્ધેઃ પરં ગતાઃ ।
ત એવ સુખમેધન્તે મધ્યમઃ ક્લિશ્યતે જનઃ ॥

ઇત્યન્નવીન્મહાપ્રાજ્ઞો યુધિષ્ઠિર સ સેનજિત્ ।
પરાવરજ્ઞો લોકસ્ય ધર્મવિત્સુખદુઃખવિત્ ॥

પરદુઃખેન દુઃખી યો ન સ જાતુ સુખી ભવેત્ ।
દુઃખાનાં હિ ક્ષયો નાસ્તિ જાયતે હ્યપરાત્પરમ્ ॥

સુખં ચ દુઃખં ચ ભવાભવૌ ચ લાભાલાભૌ મરણં જીવિતં ચ ।
પર્યાયતઃ સર્વમવાપ્તુવન્તિ તસ્માન્ન મુહ્યેન્ન ચ સમ્પ્રહૃષ્યેત્ ॥

દીક્ષાં રાજ્ઞાં સંયુગે ધર્મમાહુ ર્યોગં રાજ્યે દણ્ડનીતિં ચ સમ્યક્ ।
વિત્તત્યાગં દક્ષિણાં ચૈવ યજ્ઞે સમ્યગ્દાનં પાવનાનીતિ વિદ્યાત્ ॥

રક્ષન્રાજ્યં બુદ્ધિપૂર્વં નયેન સન્ત્યક્તાત્મા યજ્ઞશીલો મહાત્મા ।
સર્વાલ્લોકાન્ધર્મદૃષ્ટ્યાવલોક ન્નૂધ્વં દેહાન્મોદતે દેવલોકે ॥

જિત્વા સન્ગ્રામાન્પાલયિત્વા ચ રાષ્ટ્રં સોમં પીત્વા વર્ધયિત્વા પ્રજાશ્ચ ।
યુક્ત્યા દણ્ડં ધારયિત્વા પ્રજાનાં પશ્ચાત્ક્ષીણાયુર્મોદતે દેવલોકે ॥

યજન્તિ યજ્ઞાન્વિજયન્તિ રાજ્યં રક્ષન્તિ રાષ્ટ્રાણિ પ્રિયાણિ ચૈષામ્ ।
સમ્યગ્વેદાન્પ્રાપ્ય શાસ્ત્રાણ્યધીત્ય સમ્યગ્રાજ્યં પાલયિત્વા ચ રાજા । ચાતુર્વર્ણ્યં સ્થાપયિત્વા સ્વધર્મે પૂતાત્મા વૈ મોદતે દેવલોકે ॥

યસ્ય વૃત્તં નમસ્યન્તિ સ્વર્ગસ્થસ્યાપિ માનવાઃ ।
પૌરજાનપદામાત્યાઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ॥