Mahabharata · Chapter 12.245

ityukto'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanam /
mokṣadharmārthasaṃyuktamidaṃ praṣṭuṃ pracakrame //
śuka uvāca /

prajāvāñśrotriyo yajvā kṛtaprajño'nasūyakaḥ /
anāgatamanaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati //

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā /
sāṅkhye vā yadi vā yoga etatpṛṣṭo vadasva me //

manasaścendriyāṇāṃ ca yathaikāgryamavāpyate /
yenopāyena puruṣaistattvaṃ vyākhyātumarhasi //
vyāsa uvāca /

nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt /
nānyatra lobhasantyāgātsiddhiṃ vindati kaścana //

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayambhuvaḥ /
bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛtkāye niviṣṭāni śarīriṣu //

bhūmerdeho jalāstroto jyotiṣaścakṣuṣī smṛte /
prāṇāpānāśrayo vāyuḥ sveṣvākāśaṃ śarīriṇām //

krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe'gnirbhoktumicchati /
karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī //

karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī /
daśa tānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye //

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ /
indriyāṇi pṛthaksvārthānmanasā darśayantyuta //

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥ /
manaścāpi sadā bhukte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ //

indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣāmīśvaraṃ manaḥ /
niyame ca visarge ca bhūtātmā mānasastathā //

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ /
prāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām //

āśrayo nāsti satvasya guṇaḥ sattvasya cetanā /
satvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kathañcana //

evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ /
manīṣīmanasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani //

na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvairapīndriyaiḥ /
manasā dīpabhūtena mahānātmā prakāśate //

aśabdasparśarūpaṃ tadarasāgandhamavyayam /
aśarīraṃ śarīreṣu nirīkṣate nirindriyam //

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamṛtamāhitam /
yo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase //

vidyābhijanasampanne brāhmaṇe gavi hastini /
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ //

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca /
vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam //

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
yadā paśyati bhūtātmā brahma sampadyate tadā //

yāvānātmani me hyātmā tāvānātmā parātmani /
ya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate //

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca /
devā'pi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ //

śakuntānāmivākāśe matsyānāmiva codake /
yathā gatirna dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ //

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanā'tmani /
yasmiṃstu pacyate kālastaṃ vedeha na kaścana //

na sa ūrdhvaṃ na tiryakca nādhaścarati yaḥ punaḥ /
na madhye pratigṛhṇīte naiva kiñcitkutaścana //

sarve'ntasthā ime lokā bāhyameṣāṃ na kiñcana /
yaḥ sahasra samā gacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ //

naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥ /
tasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ //

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛratya tiṣṭhati //

tadevāṇoraṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaram /
tadantaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate //

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ /
kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divi hyamṛtamakṣaram //

navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī /
īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca //

hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ sañcayena ca /
śarīrāṇāmajasyāhurhaṃsatvaṃ pāradarśinaḥ //

haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yattadakṣaram /
tadvidvānakṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī //