મહાભારત · અધ્યાય 12.245

ઇત્યુક્તોઽભિપ્રશસ્યૈતત્પરમર્ષેસ્તુ શાસનમ્ ।
મોક્ષધર્માર્થસંયુક્તમિદં પ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ॥
શુક ઉવાચ ।

પ્રજાવાઞ્શ્રોત્રિયો યજ્વા કૃતપ્રજ્ઞોઽનસૂયકઃ ।
અનાગતમનૈતિહ્યં કથં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સર્વત્યાગેન મેધયા ।
સાઙ્ખ્યે વા યદિ વા યોગ એતત્પૃષ્ટો વદસ્વ મે ॥

મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ યથૈકાગ્ર્યમવાપ્યતે ।
યેનોપાયેન પુરુષૈસ્તત્ત્વં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

નાન્યત્ર વિદ્યાતપસોર્નાન્યત્રેન્દ્રિયનિગ્રહાત્ ।
નાન્યત્ર લોભસન્ત્યાગાત્સિદ્ધિં વિન્દતિ કશ્ચન ॥

મહાભૂતાનિ સર્વાણિ પૂર્વસૃષ્ટિઃ સ્વયમ્ભુવઃ ।
ભૂયિષ્ઠં પ્રાણભૃત્કાયે નિવિષ્ટાનિ શરીરિષુ ॥

ભૂમેર્દેહો જલાસ્ત્રોતો જ્યોતિષશ્ચક્ષુષી સ્મૃતે ।
પ્રાણાપાનાશ્રયો વાયુઃ સ્વેષ્વાકાશં શરીરિણામ્ ॥

ક્રાન્તે વિષ્ણુર્બલે શક્રઃ કોષ્ઠેઽગ્નિર્ભોક્તુમિચ્છતિ ।
કર્ણયોઃ પ્રદિશઃ શ્રોત્રે જિહ્વાયાં વાક્ સરસ્વતી ॥

કર્ણૌ ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પઞ્ચમી ।
દશ તાનીન્દ્રિયોક્તાનિ દ્વારાણ્યાહારસિદ્ધયે ॥

શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથા રૂપં રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ પૃથક્સ્વાર્થાન્મનસા દર્શયન્ત્યુત ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો યુઙ્ક્તે વશ્યાન્યન્તેવ વાજિનઃ ।
મનશ્ચાપિ સદા ભુક્તે ભૂતાત્મા હૃદયાશ્રિતઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં તથૈવૈષાં સર્વેષામીશ્વરં મનઃ ।
નિયમે ચ વિસર્ગે ચ ભૂતાત્મા માનસસ્તથા ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતના મનઃ ।
પ્રાણાપાનૌ ચ જીવશ્ચ નિત્યં દેહેષુ દેહિનામ્ ॥

આશ્રયો નાસ્તિ સત્વસ્ય ગુણઃ સત્ત્વસ્ય ચેતના ।
સત્વં હિ તેજઃ સૃજતિ ન ગુણાન્વૈ કથઞ્ચન ॥

એવં સપ્તદશં દેહે વૃતં ષોડશભિર્ગુણૈઃ ।
મનીષીમનસા વિપ્રઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ ॥

ન હ્યયં ચક્ષુષા દૃશ્યો ન ચ સર્વૈરપીન્દ્રિયૈઃ ।
મનસા દીપભૂતેન મહાનાત્મા પ્રકાશતે ॥

અશબ્દસ્પર્શરૂપં તદરસાગન્ધમવ્યયમ્ ।
અશરીરં શરીરેષુ નિરીક્ષતે નિરિન્દ્રિયમ્ ॥

અવ્યક્તં સર્વદેહેષુ મર્ત્યેષ્વમૃતમાહિતમ્ ।
યોઽનુપશ્યતિ સ પ્રેત્ય કલ્પતે બ્રહ્મભૂયસે ॥

વિદ્યાભિજનસમ્પન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥

સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ જઙ્ગમેષુ ધ્રુવેષુ ચ ।
વસત્યેકો મહાનાત્મા યેન સર્વમિદં તતમ્ ॥

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
યદા પશ્યતિ ભૂતાત્મા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

યાવાનાત્મનિ મે હ્યાત્મા તાવાનાત્મા પરાત્મનિ ।
ય એવં સતતં વેદ સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતહિતસ્ય ચ ।
દેવાઽપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ અપદસ્ય પદૈષિણઃ ॥

શકુન્તાનામિવાકાશે મત્સ્યાનામિવ ચોદકે ।
યથા ગતિર્ન દૃશ્યેત તથા જ્ઞાનવિદાં ગતિઃ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ સર્વાણ્યેવાત્મનાઽત્મનિ ।
યસ્મિંસ્તુ પચ્યતે કાલસ્તં વેદેહ ન કશ્ચન ॥

ન સ ઊર્ધ્વં ન તિર્યક્ચ નાધશ્ચરતિ યઃ પુનઃ ।
ન મધ્યે પ્રતિગૃહ્ણીતે નૈવ કિઞ્ચિત્કુતશ્ચન ॥

સર્વેઽન્તસ્થા ઇમે લોકા બાહ્યમેષાં ન કિઞ્ચન ।
યઃ સહસ્ર સમા ગચ્છેદ્યથા બાણો ગુણચ્યુતઃ ॥

નૈવાન્તં કારણસ્યેયાદ્યદ્યપિ સ્યાન્મનોજવઃ ।
તસ્માત્સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં નાસ્તિ સ્થૂલતરં તતઃ ॥

સર્વતઃ પાણિપાદં તત્સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃરત્ય તિષ્ઠતિ ॥

તદેવાણોરણુતરં તન્મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્ ।
તદન્તઃ સર્વભૂતાનાં ધ્રુવં તિષ્ઠન્ન દૃશ્યતે ॥

અક્ષરં ચ ક્ષરં ચૈવ દ્વૈધીભાવોઽયમાત્મનઃ ।
ક્ષરઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ દિવિ હ્યમૃતમક્ષરમ્ ॥

નવદ્વારં પુરં ગત્વા હંસો હિ નિયતો વશી ।
ઈશઃ સર્વસ્ય ભૂતસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ॥

હાનિભઙ્ગવિકલ્પાનાં નવાનાં સઞ્ચયેન ચ ।
શરીરાણામજસ્યાહુર્હંસત્વં પારદર્શિનઃ ॥

હંસોક્તં ચાક્ષરં ચૈવ કૂટસ્થં યત્તદક્ષરમ્ ।
તદ્વિદ્વાનક્ષરં પ્રાપ્ય જહાતિ પ્રાણજન્મની ॥