Mahabharata · Chapter 12.229

yadidaṃ karma loke'smiñśubhaṃ vā yadi vā'śubham /
puruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata //

kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ /
etadicchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
prahlādasya ca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira //

asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam /
astabdhamanahankāraṃ satvasthaṃ saṃyatendriyam //

tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgārasamākṛtim /
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam //

akrudhyantamahṛṣyantamapriyeṣu priyeṣu ca /
kāñcane vā'tha loṣṭhe vā ubhayoḥ samadarśanam //

ātmani śreyasi jñāne dhīraṃ niścitaniścayam //
parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ sarvadarśanam //

avyaktātmani govinde vāsudeve mahātmani /
hṛdayena samāviṣṭaṃ sarvabhāvapriyankaram //

bhaktaṃ bhāgavataṃ nityaṃ nārāyaṇaparāyaṇam / dhyāyantaṃ paramātmānaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutam //

śakraḥ prahlādamāsīnamekānte saṃyatendriyam /
bubhutsamānastatprajñāmabhigamyedamabravīt //

yaiḥ kaiścitsammato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣu /
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmahe //

atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanairiha /
ātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kimiha manyase //

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥ /
śriyā vihīnaḥ prahlāda śocitavye na śocasi //

prajñālābhena daiteya utāho dhṛtimattathā /
prahlāda svastharūpo'si paśyanvyasanamātmanaḥ //
bhīṣma uvāca /

iti sañcoditastena dhīro niścitaniścayaḥ /
uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñāmanuvarṇayan //
prahlāda uvāca /

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate /
tasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ //

gahanaṃ sarvabhūtānāṃ dhyeyaṃ nityaṃ sanātanam /
anigrahamanaupamyaṃ sarvākāraṃ parātparam //

sarvāvaraṇasambhūtaṃ tasmādetatpravartate /
tanmayā api sampaśya nānālakṣaṇalakṣitāḥ //

sa vai pāti jagatsraṣṭā viṣṇurityabhiśabditaḥ / punardarśati samprāpte------sureścaraḥ //

svabhāvātsampravartante nivartante tathaiva ca /
sarve bhāvāstathā bhāvāḥ puruṣārtho na vidyate //

puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥ /
svayaṃ ca kurvatastasya jātu māno bhavediha //

yastu kartāramātmānaṃ manyate sādhvasādhu vā /
tasya doṣavatī prajñā atattvajñeti me matiḥ //

yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam /
ārambhāstasya siddhyeyurna tu jātu parābhavet //

aniṣṭasya hi nirvṛttiranivṛttiḥ priyasya ca /
lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ //

aniṣṭasyābhinirvṛttimiṣṭasaṃvṛtimeva ca /
aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cittatsvabhāvataḥ //

pratirūpatarāḥ keciddṛsyante buddhimattarāḥ /
virūpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamaṃ //

svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā /
śubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam //

svabhāvādeva tatsarvamiti me niścitā matiḥ /
ātmapratiṣṭhā prajñā vā mama nāsti tato'nyathā //

karmajaṃ tviha manyante palayogaṃ śubhāśubham /
karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnamahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu //

yathā vedayate kaścidodanaṃ pāyasaṃ hyadan /
evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam //

vikārāneva yo veda na veda prakṛtiṃ parām /
tasya stambho'bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ //

svabhāvabhāvino bhāvānsarvāneveha niścaye /
buddhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati //

veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatām /
tasmācchakra na śocāri sarvaṃ hyevedamantavat //

nirmamo nirahankāro nirīho muktabandhanaḥ /
svastho vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau //

kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇāya nirāśiṣaḥ /
nāyāso vidyate śakra paśyato yogavittayā //

prakṛtau ca vikāre ca na me prītirna ca dviṣe /
dveṣṭāraṃ ca na paśyāmi yo mamādya virudhyati //

nordhvaṃ nāvāṅvatiryakca na kvacicchakra kāmaye /
na hi jñeye na vijñāne nājñāne vidyate'ntaram //
śakra uvāca /

yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntiravāpyate /
prabrūhi tamupāyaṃ me samyakprahlāda pṛcchate //
prahlāda uvāca /

ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā /
guruśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat //

svabhāvāllabhate prajñāṃ śāntimeti svabhāvataḥ /
svabhāvādeva tatsarvaṃ yatkiñcidanupaśyati //

naivāntaraṃ vijānāti śrutvā gurumukhāttataḥ /
vākyaṃ vākyārthavijñānamālokya manasā yatiḥ //

vivekapratyayāpannamātmānamanupaśyati /
virajyati tato bhītyā parameśvaramṛcchati //

trātāraṃ sarvaduḥkhānāṃ tatsukhānveṣaṇaṃ tataḥ /
karoti sadbhiḥ saṃsargamalaṃ santaḥ sukhāya vai //

satāṃ sakāśādājñāya mārgaṃ lakṣaṇavattayā /
sarvasaṅgavinirmuktaḥ paramātmānamṛcchati //

viṣayecchākṛto dharmaṃ sarajasko bhayāvahaḥ /
dharmahānimavāpnoti kramāttena naraḥ punaḥ //

bhaktihīno bhavatyeva paramātmani cācyuta /
vācake vā'pi ca sthānaṃ na hantyeva vimocitaḥ //

sārkṣye cāsya ratirnityaṃ saṃsāre ca ratirbhavet /
tasya nityamavijñānādātmācaiva na siddhyati //

unmattavṛttirbhavati kramādevaṃ pravartate /
āśaucaṃ vardhate nityaṃ na śāmyati kathañcana //

viṣaye cānvitasyāsya mokṣavāñchā na jāyate /
hetvābhāseṣu saṃlīnaḥ stauti vaiṣayikānguṇān //

na śāstrāṇi śṛṇotyeva mānadarpasamanvitaḥ / svataḥsiddhaṃ na bhogastaṃ svataḥ siddhaṃ na vetti ca /
cidrūpadhāraṇaṃ caiva parasṛṣṭimathāvyayam //

nānāyonigatastena bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ / tīrṇapāraṃ na jānāti mahāmohasamanvitaḥ /
ācāryasaṃśrayādvidyādvinayaṃ samupāgataḥ //

anukūleṣu dharmeṣu cinotyenaṃ tatastataḥ /
ācārya iti ca khyātastenāsau balavṛtrahan //

niyatenaiva sadbhāvastena janmāntarādiṣu /
karmasañcayatūlaughaḥ kṣipyate jñānavāyunā //

evaṃ yuktasamācāraḥ saṃsāravinivartakaḥ /
anukūlavṛttiṃ satataṃ chinattyeva bhṛguryathā //

yena cāyaṃ samāpannaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati /
abhyantaraḥ smṛtaḥ śakra tatsāmyaṃ parivarjayet //

prathamaṃ tatkṛtenaiva karmaṇā parimṛcchati /
dvitīyaṃ svapnayogaṃ ca karmaṇā parigacchati //

etairakṣaiḥ samāpannaḥ pratyakṣo'sau samāsthitaḥ /
supuptyākhyasturīyosau na ca hyāvaraṇānvitaḥ //

lokavṛttyā tamīśānaṃ yajañjuhvanyamī bhavet /
ātmanyāyāsayogena niṣkriyaṃ sa parātparam //

āyāme tāṃ vijānāti māyaiṣā paramātmanaḥ /
prātibhāsikasāmānyādbuddheryā saṃvidātmikā //

sphuliṅgasattvasadṛśādagnibhāvo yathā bhavet /
śiśūnāmevamajñānāmātmabhāvo'nyathā smṛtaḥ //

sādhye'pyavastubhūtākhye mitrāmitrādayaḥ kutaḥ /
tadabhāve tu śokādyā na vartante sureśvara //

evaṃ budhyasva bhagavansamabuddhiṃ samanviyāt /
upāyametadākhyātaṃ mā vakraṃ gaccha devapa //

jñānena paśyate karma jñānināṃ na pravartakam /
yāvadārabdhamasyeha tāvannaivopaśāmyati //

tadante taṃ prayātyeva na vidvāniti me matiḥ /
yadasya vācakaṃ vakṣye saṃsmare tadbhavettadā //

tenatena ca bhāvena apāyaṃ tatra paśyati /
sthānabhedeṣu vāgeṣā tālusaṃsthā yathā tathā //

tadvaduddhigatā hyarthā buddhimātmagataḥ sadā //

samastasankalpaviśeṣamuktaṃ paraṃ parāṇāṃ paramaṃ mahātmā /
trayyantavidbhiḥ parigīyate'sau viṣṇurvibhurvāsti guṇo na nityam //

varṇeṣu lokeṣu viśeṣaṇeṣu sa vāsudevo vasanānmahātmā.ṭa
guṇānurūpaṃ sa ca karmarūpaṃ dadāti sarvasya samastarūpam / na sandṛśe tiṣṭhati rupamasya na cakṣuṣā paśyati kaścidenam //

bhaktyā ca dhṛtyā ca samāhitātmā jñānasvarūpaṃ paripaśyatīha //

vadanti tanme bhagavāndadau sa sa eva śeṣaṃ maghavānmahātmā /
evaṃ mamopāyamavaihi śakra tasmālloko nāsti mahyaṃ sadaiva //
bhīṣma uvāca /

ityukto daityapatinā śakro vismayamāgamat /
prītimāṃśca tadā rājaṃstadvākyaṃ pratyapūjayat //

sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatirīśvaraḥ /
asurendramupāmantrya jagāma svaṃ niveśanam //