મહાભારત · અધ્યાય 12.229

યદિદં કર્મ લોકેઽસ્મિઞ્શુભં વા યદિ વાઽશુભમ્ ।
પુરુષં યોજયત્યેવ ફલયોગેન ભારત ॥

કર્તા સ્વિત્તસ્ય પુરુષ ઉતાહો નેતિ સંશયઃ ।
એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન ત્વત્તઃ શ્રોતું પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પ્રહ્લાદસ્ય ચ સંવાદમિન્દ્રસ્ય ચ યુધિષ્ઠિર ॥

અસક્તં ધૂતપાપ્માનં કુલે જાતં બહુશ્રુતમ્ ।
અસ્તબ્ધમનહન્કારં સત્વસ્થં સંયતેન્દ્રિયમ્ ॥

તુલ્યનિન્દાસ્તુતિં દાન્તં શૂન્યાગારસમાકૃતિમ્ ।
ચરાચરાણાં ભૂતાનાં વિદિતપ્રભવાપ્યયમ્ ॥

અક્રુધ્યન્તમહૃષ્યન્તમપ્રિયેષુ પ્રિયેષુ ચ ।
કાઞ્ચને વાઽથ લોષ્ઠે વા ઉભયોઃ સમદર્શનમ્ ॥

આત્મનિ શ્રેયસિ જ્ઞાને ધીરં નિશ્ચિતનિશ્ચયમ્ ॥
પરાવરજ્ઞં ભૂતાનાં સર્વજ્ઞં સર્વદર્શનમ્ ॥

અવ્યક્તાત્મનિ ગોવિન્દે વાસુદેવે મહાત્મનિ ।
હૃદયેન સમાવિષ્ટં સર્વભાવપ્રિયન્કરમ્ ॥

ભક્તં ભાગવતં નિત્યં નારાયણપરાયણમ્ । ધ્યાયન્તં પરમાત્માનં હિરણ્યકશિપોઃ સુતમ્ ॥

શક્રઃ પ્રહ્લાદમાસીનમેકાન્તે સંયતેન્દ્રિયમ્ ।
બુભુત્સમાનસ્તત્પ્રજ્ઞામભિગમ્યેદમબ્રવીત્ ॥

યૈઃ કૈશ્ચિત્સમ્મતો લોકે ગુણૈઃ સ્યાત્પુરુષો નૃષુ ।
ભવત્યનપગાન્સર્વાંસ્તાન્ગુણાઁલ્લક્ષયામહે ॥

અથ તે લક્ષ્યતે બુદ્ધિઃ સમા બાલજનૈરિહ ।
આત્માનં મન્યમાનઃ સઞ્શ્રેયઃ કિમિહ મન્યસે ॥

બદ્ધઃ પાશૈશ્ચ્યુતઃ સ્થાનાદ્દ્વિષતાં વશમાગતઃ ।
શ્રિયા વિહીનઃ પ્રહ્લાદ શોચિતવ્યે ન શોચસિ ॥

પ્રજ્ઞાલાભેન દૈતેય ઉતાહો ધૃતિમત્તથા ।
પ્રહ્લાદ સ્વસ્થરૂપોઽસિ પશ્યન્વ્યસનમાત્મનઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇતિ સઞ્ચોદિતસ્તેન ધીરો નિશ્ચિતનિશ્ચયઃ ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા સ્વાં પ્રજ્ઞામનુવર્ણયન્ ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ ભૂતાનાં યો ન બુધ્યતે ।
તસ્ય સ્તમ્ભો ભવેદ્બાલ્યાન્નાસ્તિ સ્તમ્ભોઽનુપશ્યતઃ ॥

ગહનં સર્વભૂતાનાં ધ્યેયં નિત્યં સનાતનમ્ ।
અનિગ્રહમનૌપમ્યં સર્વાકારં પરાત્પરમ્ ॥

સર્વાવરણસમ્ભૂતં તસ્માદેતત્પ્રવર્તતે ।
તન્મયા અપિ સમ્પશ્ય નાનાલક્ષણલક્ષિતાઃ ॥

સ વૈ પાતિ જગત્સ્રષ્ટા વિષ્ણુરિત્યભિશબ્દિતઃ । પુનર્દર્શતિ સમ્પ્રાપ્તે------સુરેશ્ચરઃ ॥

સ્વભાવાત્સમ્પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે તથૈવ ચ ।
સર્વે ભાવાસ્તથા ભાવાઃ પુરુષાર્થો ન વિદ્યતે ॥

પુરુષાર્થસ્ય ચાભાવે નાસ્તિ કશ્ચિત્સ્વકારકઃ ।
સ્વયં ચ કુર્વતસ્તસ્ય જાતુ માનો ભવેદિહ ॥

યસ્તુ કર્તારમાત્માનં મન્યતે સાધ્વસાધુ વા ।
તસ્ય દોષવતી પ્રજ્ઞા અતત્ત્વજ્ઞેતિ મે મતિઃ ॥

યદિ સ્યાત્પુરુષઃ કર્તા શક્રાત્મશ્રેયસે ધ્રુવમ્ ।
આરમ્ભાસ્તસ્ય સિદ્ધ્યેયુર્ન તુ જાતુ પરાભવેત્ ॥

અનિષ્ટસ્ય હિ નિર્વૃત્તિરનિવૃત્તિઃ પ્રિયસ્ય ચ ।
લક્ષ્યતે યતમાનાનાં પુરુષાર્થસ્તતઃ કુતઃ ॥

અનિષ્ટસ્યાભિનિર્વૃત્તિમિષ્ટસંવૃતિમેવ ચ ।
અપ્રયત્નેન પશ્યામઃ કેષાં ચિત્તત્સ્વભાવતઃ ॥

પ્રતિરૂપતરાઃ કેચિદ્દૃસ્યન્તે બુદ્ધિમત્તરાઃ ।
વિરૂપેભ્યોઽલ્પબુદ્ધિભ્યો લિપ્સમાના ધનાગમં ॥

સ્વભાવપ્રેરિતાઃ સર્વે નિવિશન્તે ગુણા યદા ।
શુભાશુભાસ્તદા તત્ર તસ્ય કિં માનકારણમ્ ॥

સ્વભાવાદેવ તત્સર્વમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ।
આત્મપ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞા વા મમ નાસ્તિ તતોઽન્યથા ॥

કર્મજં ત્વિહ મન્યન્તે પલયોગં શુભાશુભમ્ ।
કર્મણાં વિષયં કૃત્સ્નમહં વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

યથા વેદયતે કશ્ચિદોદનં પાયસં હ્યદન્ ।
એવં સર્વાણિ કર્માણિ સ્વભાવસ્યૈવ લક્ષણમ્ ॥

વિકારાનેવ યો વેદ ન વેદ પ્રકૃતિં પરામ્ ।
તસ્ય સ્તમ્ભોઽભવેદ્બાલ્યાન્નાસ્તિ સ્તમ્ભોઽનુપશ્યતઃ ॥

સ્વભાવભાવિનો ભાવાન્સર્વાનેવેહ નિશ્ચયે ।
બુદ્ધ્યમાનસ્ય દર્પો વા માનો વા કિં કરિષ્યતિ ॥

વેદ ધર્મવિધિં કૃત્સ્નં ભૂતાનાં ચાપ્યનિત્યતામ્ ।
તસ્માચ્છક્ર ન શોચારિ સર્વં હ્યેવેદમન્તવત્ ॥

નિર્મમો નિરહન્કારો નિરીહો મુક્તબન્ધનઃ ।
સ્વસ્થો વ્યપેતઃ પશ્યામિ ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ ॥

કૃતપ્રજ્ઞસ્ય દાન્તસ્ય વિતૃષ્ણાય નિરાશિષઃ ।
નાયાસો વિદ્યતે શક્ર પશ્યતો યોગવિત્તયા ॥

પ્રકૃતૌ ચ વિકારે ચ ન મે પ્રીતિર્ન ચ દ્વિષે ।
દ્વેષ્ટારં ચ ન પશ્યામિ યો મમાદ્ય વિરુધ્યતિ ॥

નોર્ધ્વં નાવાઙ્વતિર્યક્ચ ન ક્વચિચ્છક્ર કામયે ।
ન હિ જ્ઞેયે ન વિજ્ઞાને નાજ્ઞાને વિદ્યતેઽન્તરમ્ ॥
શક્ર ઉવાચ ।

યેનૈષા લભ્યતે પ્રજ્ઞા યેન શાન્તિરવાપ્યતે ।
પ્રબ્રૂહિ તમુપાયં મે સમ્યક્પ્રહ્લાદ પૃચ્છતે ॥
પ્રહ્લાદ ઉવાચ ।

આર્જવેનાપ્રમાદેન પ્રસાદેનાત્મવત્તયા ।
ગુરુશુશ્રૂષયા શક્ર પુરુષો લભતે મહત્ ॥

સ્વભાવાલ્લભતે પ્રજ્ઞાં શાન્તિમેતિ સ્વભાવતઃ ।
સ્વભાવાદેવ તત્સર્વં યત્કિઞ્ચિદનુપશ્યતિ ॥

નૈવાન્તરં વિજાનાતિ શ્રુત્વા ગુરુમુખાત્તતઃ ।
વાક્યં વાક્યાર્થવિજ્ઞાનમાલોક્ય મનસા યતિઃ ॥

વિવેકપ્રત્યયાપન્નમાત્માનમનુપશ્યતિ ।
વિરજ્યતિ તતો ભીત્યા પરમેશ્વરમૃચ્છતિ ॥

ત્રાતારં સર્વદુઃખાનાં તત્સુખાન્વેષણં તતઃ ।
કરોતિ સદ્ભિઃ સંસર્ગમલં સન્તઃ સુખાય વૈ ॥

સતાં સકાશાદાજ્ઞાય માર્ગં લક્ષણવત્તયા ।
સર્વસઙ્ગવિનિર્મુક્તઃ પરમાત્માનમૃચ્છતિ ॥

વિષયેચ્છાકૃતો ધર્મં સરજસ્કો ભયાવહઃ ।
ધર્મહાનિમવાપ્નોતિ ક્રમાત્તેન નરઃ પુનઃ ॥

ભક્તિહીનો ભવત્યેવ પરમાત્મનિ ચાચ્યુત ।
વાચકે વાઽપિ ચ સ્થાનં ન હન્ત્યેવ વિમોચિતઃ ॥

સાર્ક્ષ્યે ચાસ્ય રતિર્નિત્યં સંસારે ચ રતિર્ભવેત્ ।
તસ્ય નિત્યમવિજ્ઞાનાદાત્માચૈવ ન સિદ્ધ્યતિ ॥

ઉન્મત્તવૃત્તિર્ભવતિ ક્રમાદેવં પ્રવર્તતે ।
આશૌચં વર્ધતે નિત્યં ન શામ્યતિ કથઞ્ચન ॥

વિષયે ચાન્વિતસ્યાસ્ય મોક્ષવાઞ્છા ન જાયતે ।
હેત્વાભાસેષુ સંલીનઃ સ્તૌતિ વૈષયિકાન્ગુણાન્ ॥

ન શાસ્ત્રાણિ શૃણોત્યેવ માનદર્પસમન્વિતઃ । સ્વતઃસિદ્ધં ન ભોગસ્તં સ્વતઃ સિદ્ધં ન વેત્તિ ચ ।
ચિદ્રૂપધારણં ચૈવ પરસૃષ્ટિમથાવ્યયમ્ ॥

નાનાયોનિગતસ્તેન ભ્રામ્યમાણઃ સ્વકર્મભિઃ । તીર્ણપારં ન જાનાતિ મહામોહસમન્વિતઃ ।
આચાર્યસંશ્રયાદ્વિદ્યાદ્વિનયં સમુપાગતઃ ॥

અનુકૂલેષુ ધર્મેષુ ચિનોત્યેનં તતસ્તતઃ ।
આચાર્ય ઇતિ ચ ખ્યાતસ્તેનાસૌ બલવૃત્રહન્ ॥

નિયતેનૈવ સદ્ભાવસ્તેન જન્માન્તરાદિષુ ।
કર્મસઞ્ચયતૂલૌઘઃ ક્ષિપ્યતે જ્ઞાનવાયુના ॥

એવં યુક્તસમાચારઃ સંસારવિનિવર્તકઃ ।
અનુકૂલવૃત્તિં સતતં છિનત્ત્યેવ ભૃગુર્યથા ॥

યેન ચાયં સમાપન્નં વૈતૃષ્ણ્યં નાધિગચ્છતિ ।
અભ્યન્તરઃ સ્મૃતઃ શક્ર તત્સામ્યં પરિવર્જયેત્ ॥

પ્રથમં તત્કૃતેનૈવ કર્મણા પરિમૃચ્છતિ ।
દ્વિતીયં સ્વપ્નયોગં ચ કર્મણા પરિગચ્છતિ ॥

એતૈરક્ષૈઃ સમાપન્નઃ પ્રત્યક્ષોઽસૌ સમાસ્થિતઃ ।
સુપુપ્ત્યાખ્યસ્તુરીયોસૌ ન ચ હ્યાવરણાન્વિતઃ ॥

લોકવૃત્ત્યા તમીશાનં યજઞ્જુહ્વન્યમી ભવેત્ ।
આત્મન્યાયાસયોગેન નિષ્ક્રિયં સ પરાત્પરમ્ ॥

આયામે તાં વિજાનાતિ માયૈષા પરમાત્મનઃ ।
પ્રાતિભાસિકસામાન્યાદ્બુદ્ધેર્યા સંવિદાત્મિકા ॥

સ્ફુલિઙ્ગસત્ત્વસદૃશાદગ્નિભાવો યથા ભવેત્ ।
શિશૂનામેવમજ્ઞાનામાત્મભાવોઽન્યથા સ્મૃતઃ ॥

સાધ્યેઽપ્યવસ્તુભૂતાખ્યે મિત્રામિત્રાદયઃ કુતઃ ।
તદભાવે તુ શોકાદ્યા ન વર્તન્તે સુરેશ્વર ॥

એવં બુધ્યસ્વ ભગવન્સમબુદ્ધિં સમન્વિયાત્ ।
ઉપાયમેતદાખ્યાતં મા વક્રં ગચ્છ દેવપ ॥

જ્ઞાનેન પશ્યતે કર્મ જ્ઞાનિનાં ન પ્રવર્તકમ્ ।
યાવદારબ્ધમસ્યેહ તાવન્નૈવોપશામ્યતિ ॥

તદન્તે તં પ્રયાત્યેવ ન વિદ્વાનિતિ મે મતિઃ ।
યદસ્ય વાચકં વક્ષ્યે સંસ્મરે તદ્ભવેત્તદા ॥

તેનતેન ચ ભાવેન અપાયં તત્ર પશ્યતિ ।
સ્થાનભેદેષુ વાગેષા તાલુસંસ્થા યથા તથા ॥

તદ્વદુદ્ધિગતા હ્યર્થા બુદ્ધિમાત્મગતઃ સદા ॥

સમસ્તસન્કલ્પવિશેષમુક્તં પરં પરાણાં પરમં મહાત્મા ।
ત્રય્યન્તવિદ્ભિઃ પરિગીયતેઽસૌ વિષ્ણુર્વિભુર્વાસ્તિ ગુણો ન નિત્યમ્ ॥

વર્ણેષુ લોકેષુ વિશેષણેષુ સ વાસુદેવો વસનાન્મહાત્મા.ટ
ગુણાનુરૂપં સ ચ કર્મરૂપં દદાતિ સર્વસ્ય સમસ્તરૂપમ્ । ન સન્દૃશે તિષ્ઠતિ રુપમસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચિદેનમ્ ॥

ભક્ત્યા ચ ધૃત્યા ચ સમાહિતાત્મા જ્ઞાનસ્વરૂપં પરિપશ્યતીહ ॥

વદન્તિ તન્મે ભગવાન્દદૌ સ સ એવ શેષં મઘવાન્મહાત્મા ।
એવં મમોપાયમવૈહિ શક્ર તસ્માલ્લોકો નાસ્તિ મહ્યં સદૈવ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો દૈત્યપતિના શક્રો વિસ્મયમાગમત્ ।
પ્રીતિમાંશ્ચ તદા રાજંસ્તદ્વાક્યં પ્રત્યપૂજયત્ ॥

સ તદાભ્યર્ચ્ય દૈત્યેન્દ્રં ત્રૈલોક્યપતિરીશ્વરઃ ।
અસુરેન્દ્રમુપામન્ત્ર્ય જગામ સ્વં નિવેશનમ્ ॥