Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.222

12.222.1

janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā /
punarevānupapraccha sāmparāye bhavābhavau //
janaka uvāca /

12.222.2

bhagavanyadi na pretya sañjñā bhavati kasyacit /
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati //

12.222.3

sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama /
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati //

12.222.4

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu /
kasmai kriyeta tatvena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ //
bhīṣma uvāca /

12.222.5

tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturam /
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt //

12.222.6

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhā niṣṭhā na vidyate / ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām /
vartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu //

12.222.7

dhāvataḥ pañca teṣāṃ tu khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥ /
te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ //

12.222.8

ākāśo vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ /
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā //

12.222.9

ahaṃ vācyaṃ dvijānāṃ yadviśiṣṭaṃ buddhirūpavat /
vācāmagocaraṃ nityaṃ jñeyamevaṃ bhaviṣyati //

12.222.10

jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñānaṃ trividhaṃ jñānamucyate / jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasangrahaḥ //

12.222.11

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ /
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ //

12.222.12

prāṇādayastathā sparśā na sambādhagatāstathā /
putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān //

12.222.13

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca /
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvagamā guṇāḥ //

12.222.14

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā /
sukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca //

12.222.15

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtayaḥ /
ete hyāmaraṇātpañca ṣaṅguṇā jñānasiddhaye //

12.222.16

teṣu karmavisargaśca sarvatatvārthaniścayaḥ /
tamāhuḥ paramaṃ śukraṃ pāre ca rajasaḥ prabhum //

12.222.17

virāgādvartate tasminmato rajasi nityagam /
tasminprasanne sampaśye dvuddhirityavyayaṃ mahat //

12.222.18

imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ /
asamyadgarśino duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati //

12.222.19

tasmādeteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān / anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tannāhaṃ na mametyapi /
vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasantatiḥ //

12.222.20

yatra samyaṅbhano nāma tyāgamātramanuttamam /
śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati //

12.222.21

tyāga eva hi sarveṣāṃ yuktānāmapi karmaṇām /
nityaduḥkhavinītānāṃ śleṣo duḥkhavaho hataḥ //

12.222.22

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi /
sukhatyāge tapoyogaṃ sarvatyāge samāpanā //

12.222.23

tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ /
viprahāṇāya duḥkhasya durgatistvanyathā bhavet //

12.222.24

śete jarāmṛtyubhayairvimuktaḥ kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe /
taponimitte vigate ca niṣṭhe phale yathā'kāśamaliṅga eva //

12.222.25

pañcajñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi /
manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañcakarmendriyāṇi tu //

12.222.26

hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam /
prajanānandayoḥ śepho nisarge pāyurindriyam //

12.222.27

vākca śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ /
evamekādaśaitāni buddhyā tūpahataṃ manaḥ //

12.222.28

karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasangrahe /
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ //

12.222.29

evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye /
yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamumpasthitaḥ //

12.222.30

sātviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ /
trividhā vedanā yeṣu prasūtāḥ sarvasādhanāḥ //

12.222.31

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā /
akutaścitkutaścidvā cintitaḥ sātviko guṇaḥ //

12.222.32

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ //

12.222.33

avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā /
kathañcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ //

12.222.34

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
vartate sātviko bhāva ityapekṣeta tattathā //

12.222.35

yattu santāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ /
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatastadapi cintayet //

12.222.36

atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet //

12.222.37

śrotraṃ vyomāśritaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ /
nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānastetarasya vā //

12.222.38

evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī /
sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat //

12.222.39

svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati /
cittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet //

12.222.40

teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ /
āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ //

12.222.41

indriyāṇyupasṛtyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamāt /
cintayannanuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ //

12.222.42

yattamopahataṃ cittamāśusañcāramadhruvam /
karotyuparamaṃ kāye tadāhustāmasaṃ sukham //

12.222.43

yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛcchrādupaśāmyati /
atha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam //

12.222.44

evameva prasaṅkhyātaḥ svakarmapratyayo guṇaḥ /
kathañcidvartate samyakkeṣāñcidvā nivartate //

12.222.45

ahamityeṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati /
yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃstathetaraḥ //

12.222.46

dehadharmastathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ /
etenaivānumānena tyājyo dharmastathā hyasau //

12.222.47

jñānena mucyate janturdharmātmā jñānavānbhavet /
dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam //

12.222.48

sarvārthajanakaścaiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam /
sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathañcana //

12.222.49

sarvatyāge kṛte tasmātparamātmā prasīdati / vyaktādavyaktamatulaṃ lokeṣu parivartate //

12.222.50

etadāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥ /
sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate //

12.222.51

evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet /
svabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetuṣu //

12.222.52

yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma ca /
natu svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ satvasankṣayaḥ //

12.222.53

evaṃ sati kutaḥ sañjñā pretyabhāve punarbhavet /
pratisammiśrite jīve gṛhyamāṇe ca sarvataḥ //

12.222.54

imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhi mātmānamanvicchati cāpramattaḥ /
na lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ patraṃ bisasyeva jalena siktam //

12.222.55

dṛḍhairhi pāśairbahubhirvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca /
yadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ //

12.222.56

śrutipramāṇāgamamaṅgalaiśca śete jarāmṛtyubhayādabhītaḥ /
kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tato nimitte ca phale vinaṣṭe / alepamākāśamaliṅgameva māsthāya paśyanti mahatyasaktāḥ //

12.222.57

yathorṇanābhiḥ parivartamāna stantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ /
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ bidhvaṃsate loṣṭha ivādrimṛcchan //

12.222.58

yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vā'pyurago yathā ca /
vihāya gacchatyanavekṣamāṇa stathā vimukto vijahāti duḥkham //

12.222.59

drumaṃ yathāvā'pyudakai patanta mutsṛjya pakṣī nipatatyasaktaḥ /
tathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya muktaḥ parāddharyāṃ gatimetyaliṅgaḥ //

12.222.60

imānsvalokānanupaśya sarvā nvrajanyathā'kāśamivāpnukāmaḥ /
imāṃ hi gāthāṃ pralapanyathā'sti samastasaṅkalpaviśeṣamuktaḥ / ahaṃ hi sarvaṃ kila sarvabhāve hyahaṃ tadantarhyahameva bhoktā //

12.222.61

apica bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninā'bhivīkṣya /
na khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ //
bhīṣma uvāca /

12.222.62

idamamṛtapadaṃ videharājā svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇam /
nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ //

12.222.63

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahīpate satatamavekṣate tathā /
upadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc