Mahabharata · Chapter 12.222
janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā /
punarevānupapraccha sāmparāye bhavābhavau //
janaka uvāca /
bhagavanyadi na pretya sañjñā bhavati kasyacit /
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati //
sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama /
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati //
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu /
kasmai kriyeta tatvena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ //
bhīṣma uvāca /
tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturam /
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt //
ucchedaniṣṭhā nehāsti bhā niṣṭhā na vidyate / ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām /
vartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu //
dhāvataḥ pañca teṣāṃ tu khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥ /
te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ //
ākāśo vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ /
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā //
ahaṃ vācyaṃ dvijānāṃ yadviśiṣṭaṃ buddhirūpavat /
vācāmagocaraṃ nityaṃ jñeyamevaṃ bhaviṣyati //
jñānaṃ jñeyaṃ tathā jñānaṃ trividhaṃ jñānamucyate / jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasangrahaḥ //
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ /
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ //
prāṇādayastathā sparśā na sambādhagatāstathā /
putrādhīnaṃ bhaviṣyeta cinmātraḥ sa paraḥ pumān //
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca /
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvagamā guṇāḥ //
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā /
sukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca //
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtayaḥ /
ete hyāmaraṇātpañca ṣaṅguṇā jñānasiddhaye //
teṣu karmavisargaśca sarvatatvārthaniścayaḥ /
tamāhuḥ paramaṃ śukraṃ pāre ca rajasaḥ prabhum //
virāgādvartate tasminmato rajasi nityagam /
tasminprasanne sampaśye dvuddhirityavyayaṃ mahat //
imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ /
asamyadgarśino duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati //
tasmādeteṣu medhāvī na prasajyeta buddhimān / anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tannāhaṃ na mametyapi /
vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasantatiḥ //
yatra samyaṅbhano nāma tyāgamātramanuttamam /
śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati //
tyāga eva hi sarveṣāṃ yuktānāmapi karmaṇām /
nityaduḥkhavinītānāṃ śleṣo duḥkhavaho hataḥ //
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi /
sukhatyāge tapoyogaṃ sarvatyāge samāpanā //
tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ /
viprahāṇāya duḥkhasya durgatistvanyathā bhavet //
śete jarāmṛtyubhayairvimuktaḥ kṣīṇe puṇye vigate ca pāpe /
taponimitte vigate ca niṣṭhe phale yathā'kāśamaliṅga eva //
pañcajñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi /
manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañcakarmendriyāṇi tu //
hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam /
prajanānandayoḥ śepho nisarge pāyurindriyam //
vākca śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ /
evamekādaśaitāni buddhyā tūpahataṃ manaḥ //
karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasangrahe /
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ //
evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye /
yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamumpasthitaḥ //
sātviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ /
trividhā vedanā yeṣu prasūtāḥ sarvasādhanāḥ //
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā /
akutaścitkutaścidvā cintitaḥ sātviko guṇaḥ //
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā /
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ //
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā /
kathañcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ //
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
vartate sātviko bhāva ityapekṣeta tattathā //
yattu santāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ /
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatastadapi cintayet //
atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet /
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet //
śrotraṃ vyomāśritaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ /
nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānastetarasya vā //
evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā ceti pañcamī /
sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat //
svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati /
cittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet //
teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ /
āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ //
indriyāṇyupasṛtyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamāt /
cintayannanuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ //
yattamopahataṃ cittamāśusañcāramadhruvam /
karotyuparamaṃ kāye tadāhustāmasaṃ sukham //
yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛcchrādupaśāmyati /
atha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam //
evameva prasaṅkhyātaḥ svakarmapratyayo guṇaḥ /
kathañcidvartate samyakkeṣāñcidvā nivartate //
ahamityeṣa vai bhāvo nānyatra pratitiṣṭhati /
yasya bhāvo dṛḍho nityaṃ sa vai vidvāṃstathetaraḥ //
dehadharmastathā nityaṃ sarvabhūteṣu vai dṛḍhaḥ /
etenaivānumānena tyājyo dharmastathā hyasau //
jñānena mucyate janturdharmātmā jñānavānbhavet /
dharmeṇa dhāryate lokaḥ sarvaṃ dharme pratiṣṭhitam //
sarvārthajanakaścaiva dharmaḥ sarvasya kāraṇam /
sarvo hi dṛśyate loke na sarvārthaḥ kathañcana //
sarvatyāge kṛte tasmātparamātmā prasīdati / vyaktādavyaktamatulaṃ lokeṣu parivartate //
etadāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥ /
sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate //
evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet /
svabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetuṣu //
yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma ca /
natu svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ satvasankṣayaḥ //
evaṃ sati kutaḥ sañjñā pretyabhāve punarbhavet /
pratisammiśrite jīve gṛhyamāṇe ca sarvataḥ //
imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhi mātmānamanvicchati cāpramattaḥ /
na lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ patraṃ bisasyeva jalena siktam //
dṛḍhairhi pāśairbahubhirvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca /
yadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ //
śrutipramāṇāgamamaṅgalaiśca śete jarāmṛtyubhayādabhītaḥ /
kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tato nimitte ca phale vinaṣṭe / alepamākāśamaliṅgameva māsthāya paśyanti mahatyasaktāḥ //
yathorṇanābhiḥ parivartamāna stantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ /
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ bidhvaṃsate loṣṭha ivādrimṛcchan //
yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vā'pyurago yathā ca /
vihāya gacchatyanavekṣamāṇa stathā vimukto vijahāti duḥkham //
drumaṃ yathāvā'pyudakai patanta mutsṛjya pakṣī nipatatyasaktaḥ /
tathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya muktaḥ parāddharyāṃ gatimetyaliṅgaḥ //
imānsvalokānanupaśya sarvā nvrajanyathā'kāśamivāpnukāmaḥ /
imāṃ hi gāthāṃ pralapanyathā'sti samastasaṅkalpaviśeṣamuktaḥ / ahaṃ hi sarvaṃ kila sarvabhāve hyahaṃ tadantarhyahameva bhoktā //
apica bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninā'bhivīkṣya /
na khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ //
bhīṣma uvāca /
idamamṛtapadaṃ videharājā svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇam /
nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ //
imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahīpate satatamavekṣate tathā /
upadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0