Mahabharata · Chapter 12.221
janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā /
punarevānupapraccha sāmparāye bhavābhavau //
bhagavanyadidaṃ pretya sañjñā bhavati kasyacit /
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati //
vivādādeva siddho'sau kāraṇasyeva vedanā /
cetano vidyate hyatra haitukaṃ ca manogatam //
āgamādeva siddho'sau svatāḥ siddhā iti śrutiḥ /
vartate pṛthaganyonyaṃ na hyapaḥśritya karmasu //
cetano hyaṃśavastatra svamūrtaṃ dhārayantyataḥ / svabhāvaṃ pauruṣaṃ karma hyātmānaṃ tamupāśritam /
tamāśritya pravartante dehino dehabandhanāḥ //
guṇajñānamabhijñānaṃ tasya liṅgānuśabdayat /
pṛthivyādiṣu bhūteṣu tattadāhurnidarśanam //
ātmā'sau vartate bhinnastatratatra samanvitaḥ /
paramātmā tathīvaiko deve'sminniti vai śrutiḥ //
ākāśaṃ vāyurūṣbhā ca sneho yaccāpi pārthivam /
yathā tridhā pravartante tathā'sau puruṣaḥ smṛtaḥ //
papasyantarhitaṃ yadvattadvadvyāptaṃ mahātmakam /
pūrvaṃ naiścaryayogena tasmādetanna śepavān //
śabdāḥ kālaḥ kriyā deho mamaikasvaiva kalpanā /
svabhāvaṃ tanmayaṃ tvedaṃ māyārūpaṃ tu bhedavat //
nānākhyaṃ paraṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ parātmakam /
liṅgādi devamadhyāste jñānaṃ devasya tattathā //
cinmayo'yaṃ hi nādākhyaḥ śabdaścāsau mano mahān /
gatimānuta sandhatte varṇamattatpadānvitam //
kāyo nāsti ca teṣāṃ vai avakāśastathā param /
etenoḍhā iti cākhyātāḥ sarve te dharmadūṣakāḥ //
avandhanamavijñānājjñānaṃ tadbhuvamavyayam /
nānābhedavikalpane yeṣāmātmā smṛtaḥ sadā //
prakṛteraparasteṣāṃ bahavo'pyātmavādinaḥ / virodho hyātmasanmāyāṃ na teṣāṃ siddha eva hi /
anyadā ca gṛhītai-----vedabāhyāstataḥ smṛtāḥ //
ekānekātmakaṃ teṣāṃ pratiṣedho hi bhedanut /
tasmādvedasya hṛdayamadvaidhyamiti viddhi tat //
vedādṛṣṭerayaṃ lokaḥ sarvārtheṣu pravartate /
tasmācca smṛtayo jātāḥ setihāsāḥ pṛthagvidhāḥ //
na yanna sādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat /
indriyāṇi ca bhūrīṇi parā ca prakṛtirmanaḥ //
ātmā ca paramaḥ śuddhaḥ prokto'sau paramaḥ pumān //
utpattilakṣaṇaṃ cedaṃ viparītamathobhayoḥ / yo vetti prakṛtiṃ nityaṃ tathā caivātmanastu tām /
pradahatyeṣa karmākhyaṃ dāvodbhūta ivānalaḥ //
cinmātraparamaḥ śuddhaḥ sarvākṛtiṣu vartate //
ākāśakalpaṃ vimalaṃ nānāśaktisamanvitam / tāpanaṃ sarvabhūtānāṃ jyotiṣāṃ madhyamasthitim /
duḥkhamasti na nirduḥkhaṃ tadvidvānna ca lipyati //
asāvaśnāti yadvattadvamaro'śnāti yanmadhu /
evameva mahānātmā nātmānamavabudhyate //
evambhūtastvamityatra svādhito buddhyate parama / budhasya bodhanaṃ tatra kriyate sadbhirityuta /
na budhasyeti vai kaścinna tathāvacchṛṇuṣva me //
śokamasya na gatvā te śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ /
lokaṃ nidhnanti sambhinnā jñātinotra vadantyuta //
evaṃ tasya vibhoḥ kṛtyaṃ dhāturasya mahātmanaḥ /
kṣamanti te mahātmānaḥ sarvadvandvavivarjitāḥ //
ato'nyathā mahātmānamanyathā pratipadyate /
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā //
tasya saṃyogayogena śucirapyaśucirbhavet /
aśuciśca śuciścāpi jñānāddehādayo yathā //
dṛśyaṃ na caiva dṛṣṭaṃ syāddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tu naiva ca //
atītatritayāḥ siddhā jñānarūpeṇa sarvadā /
evaṃ na pratipadyante rāgamohamadānvitāḥ //
vedabāhyā durātmānaḥ saṃsāre duḥkhabhāginaḥ /
āgamānugatajñānā buddhiyuktā bhavanti te //
buddhyā bhavati buddhyā tvaṃ yadbuddhaṃ cātmarūpavat /
tamasyandhe na sandehātparaṃ yānti na saṃśayaḥ //
nityanaimittikānkṛtvā pāpahānimavāpya ca /
śuddhasatvā mahātmāno jñānanirdhūtakalmaṣāḥ //
asaktāḥ parivartante saṃsarantyatha vāyuvat /
na yujyante'thavā kleśairahambhāvodbhavaiḥ saha //
itastataḥ samāhṛtya jñānaṃ nirvarṇayantyuta /
jñānānvitastamo hanyādarkavatsa mahāmatiḥ //
evamātmānamanvīkṣya nānāduḥkhasamanvitam /
dehaṃ paṅkamale magnaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ //
tamevaṃ sarvaduḥkhāttu mocayetparamātmavān / brahmacaryavratopetaḥ sarvasaṅgabahiṣkṛtaḥ /
laghvāhāro viśuddhātmā paraṃ nirvāṇamṛcchati //
indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca /
ānupūrvyādvinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca //
kāraṇānugataṃ kāryaṃ yadi tacca vinaśyati /
aliṅgasya kathaṃ liṅgaṃ yujyate tanmṛṣā dṛḍham //
na tveva hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ /
amartyasya ca martyena sāmānyaṃ nopapadyate //
lokadṛṣṭo yathā jāteḥ svedajaḥ puruṣaḥ striyām /
kṛtānusmaraṇātsiddho vedagamyaḥ paraḥ pumān //
pratyakṣānugato vedo nāmahetubhiriṣyate //
yathā śākhā hi vai śākhā taroḥ sambadhyate tadā / śrutyā tathāparopyātmā dṛśyate so'pyaliṅgavān /
aliṅgasādhyaṃ tadbrahma bahavaḥ santi hetavaḥ //
lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ /
tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ //
iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ /
etadastīdamastīti na kiñcitpratidṛśyate //
teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām /
kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat //
evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ /
āgamairapakṛṣyanti hastino hastipairyathā //
na jātu kāmaḥ kāmāmāmupabhogena śāmyati /
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhirvadhate //
arthāṃstathā'tyantaduḥkhābahāṃśca lipsanta eke bahavo viśuṣkāḥ /
mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti //
vināśino hyadhruvajīvitasya kiṃ bandhubhirmantraparigrahaiśca /
vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca //
svaṃ bhūmitoyānalavāyavo hi sadā śarīraṃ pratipālayanti /
itīdamālakṣya kuto ratirbhave dvināśino hyasya na karma vidyate //
idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam /
narapatiranuvīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0