મહાભારત · અધ્યાય 12.222

જનકો નરદેવસ્તુ જ્ઞાપિતઃ પરમર્ષિણા ।
પુનરેવાનુપપ્રચ્છ સામ્પરાયે ભવાભવૌ ॥
જનક ઉવાચ ।

ભગવન્યદિ ન પ્રેત્ય સઞ્જ્ઞા ભવતિ કસ્યચિત્ ।
એવં સતિ કિમજ્ઞાનં જ્ઞાનં વા કિં કરિષ્યતિ ॥

સર્વમુચ્છેદનિષ્ઠં સ્યાત્પશ્ય ચૈતદ્દ્વિજોત્તમ ।
અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તો વા કિં વિશેષં કરિષ્યતિ ॥

અસંસર્ગો હિ ભૂતેષુ સંસર્ગો વા વિનાશિષુ ।
કસ્મૈ ક્રિયેત તત્વેન નિશ્ચયઃ કોઽત્ર તત્ત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તમસા હિ પ્રતિચ્છન્નં વિભ્રાન્તમિવ ચાતુરમ્ ।
પુનઃ પ્રશમયન્વાક્યૈઃ કવિઃ પઞ્ચશિખોઽબ્રવીત્ ॥

ઉચ્છેદનિષ્ઠા નેહાસ્તિ ભા નિષ્ઠા ન વિદ્યતે । અયં હ્યપિ સમાહારઃ શરીરેન્દ્રિયચેતસામ્ ।
વર્તતે પૃથગન્યોન્યમપ્યપાશ્રિત્ય કર્મસુ ॥

ધાવતઃ પઞ્ચ તેષાં તુ ખં વાયુર્જ્યોતિરમ્બુ ભૂઃ ।
તે સ્વભાવેન તિષ્ઠન્તિ વિયુજ્યન્તે સ્વભાવતઃ ॥

આકાશો વાયુરૂષ્મા ચ સ્નેહો યશ્ચાપિ પાર્થિવઃ ।
એષ પઞ્ચસમાહારઃ શરીરમપિ નૈકધા ॥

અહં વાચ્યં દ્વિજાનાં યદ્વિશિષ્ટં બુદ્ધિરૂપવત્ ।
વાચામગોચરં નિત્યં જ્ઞેયમેવં ભવિષ્યતિ ॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞાનં ત્રિવિધં જ્ઞાનમુચ્યતે । જ્ઞાનમૂષ્મા ચ વાયુશ્ચ ત્રિવિધઃ કર્મસન્ગ્રહઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતના મનઃ ।
પ્રાણાપાનૌ વિકારશ્ચ ધાતવશ્ચાત્ર નિઃસૃતાઃ ॥

પ્રાણાદયસ્તથા સ્પર્શા ન સમ્બાધગતાસ્તથા ।
પુત્રાધીનં ભવિષ્યેત ચિન્માત્રઃ સ પરઃ પુમાન્ ॥

શ્રવણં સ્પર્શનં જિહ્વા દૃષ્ટિર્નાસા તથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણીતિ પઞ્ચૈતે ચિત્તપૂર્વગમા ગુણાઃ ॥

તત્ર વિજ્ઞાનસંયુક્તા ત્રિવિધા ચેતના ધ્રુવા ।
સુખદુઃખેતિ યામાહુરદુઃખેત્યસુખેતિ ચ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ મૂર્તયઃ ।
એતે હ્યામરણાત્પઞ્ચ ષઙ્ગુણા જ્ઞાનસિદ્ધયે ॥

તેષુ કર્મવિસર્ગશ્ચ સર્વતત્વાર્થનિશ્ચયઃ ।
તમાહુઃ પરમં શુક્રં પારે ચ રજસઃ પ્રભુમ્ ॥

વિરાગાદ્વર્તતે તસ્મિન્મતો રજસિ નિત્યગમ્ ।
તસ્મિન્પ્રસન્ને સમ્પશ્યે દ્વુદ્ધિરિત્યવ્યયં મહત્ ॥

ઇમં ગુણસમાહારમાત્મભાવેન પશ્યતઃ ।
અસમ્યદ્ગર્શિનો દુઃખમનન્તં નોપશામ્યતિ ॥

તસ્માદેતેષુ મેધાવી ન પ્રસજ્યેત બુદ્ધિમાન્ । અનાત્મેતિ ચ યદ્દૃષ્ટં તન્નાહં ન મમેત્યપિ ।
વર્તતે કિમધિષ્ઠાના પ્રસક્તા દુઃખસન્તતિઃ ॥

યત્ર સમ્યઙ્ભનો નામ ત્યાગમાત્રમનુત્તમમ્ ।
શૃણુ યત્તવ મોક્ષાય ભાષ્યમાણં ભવિષ્યતિ ॥

ત્યાગ એવ હિ સર્વેષાં યુક્તાનામપિ કર્મણામ્ ।
નિત્યદુઃખવિનીતાનાં શ્લેષો દુઃખવહો હતઃ ॥

દ્રવ્યત્યાગે તુ કર્માણિ ભોગત્યાગે વ્રતાન્યપિ ।
સુખત્યાગે તપોયોગં સર્વત્યાગે સમાપના ॥

તસ્ય માર્ગોઽયમદ્વૈધઃ સર્વત્યાગસ્ય દર્શિતઃ ।
વિપ્રહાણાય દુઃખસ્ય દુર્ગતિસ્ત્વન્યથા ભવેત્ ॥

શેતે જરામૃત્યુભયૈર્વિમુક્તઃ ક્ષીણે પુણ્યે વિગતે ચ પાપે ।
તપોનિમિત્તે વિગતે ચ નિષ્ઠે ફલે યથાઽકાશમલિઙ્ગ એવ ॥

પઞ્ચજ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યુક્ત્વા મનઃષષ્ઠાનિ ચેતસિ ।
મનઃષષ્ઠાનિ વક્ષ્યામિ પઞ્ચકર્મેન્દ્રિયાણિ તુ ॥

હસ્તૌ કર્મેન્દ્રિયં જ્ઞેયમથ પાદૌ ગતીન્દ્રિયમ્ ।
પ્રજનાનન્દયોઃ શેફો નિસર્ગે પાયુરિન્દ્રિયમ્ ॥

વાક્ચ શબ્દવિશેષાર્થં ગતિં પઞ્ચાન્વિતાં વિદુઃ ।
એવમેકાદશૈતાનિ બુદ્ધ્યા તૂપહતં મનઃ ॥

કર્ણૌ શબ્દશ્ચ ચિત્તં ચ ત્રયઃ શ્રવણસન્ગ્રહે ।
તથા સ્પર્શે તથા રૂપે તથૈવ રસગન્ધયોઃ ॥

એવં પઞ્ચત્રિકા હ્યેતે ગુણાસ્તદુપલબ્ધયે ।
યેનાયં ત્રિવિધો ભાવઃ પર્યાયાત્સમુમ્પસ્થિતઃ ॥

સાત્વિકો રાજસશ્ચાપિ તામસશ્ચાપિ તે ત્રયઃ ।
ત્રિવિધા વેદના યેષુ પ્રસૂતાઃ સર્વસાધનાઃ ॥

પ્રહર્ષઃ પ્રીતિરાનન્દઃ સુખં સંશાન્તચિત્તતા ।
અકુતશ્ચિત્કુતશ્ચિદ્વા ચિન્તિતઃ સાત્વિકો ગુણઃ ॥

અતુષ્ટિઃ પરિતાપશ્ચ શોકો લોભસ્તથાઽક્ષમા ।
લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ દૃશ્યન્તે હેત્વહેતુતઃ ॥

અવિવેકસ્તથા મોહઃ પ્રમાદઃ સ્વપ્નતન્દ્રિતા ।
કથઞ્ચિદપિ વર્તન્તે વિવિધાસ્તામસા ગુણાઃ ॥

તત્ર યત્પ્રીતિસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
વર્તતે સાત્વિકો ભાવ ઇત્યપેક્ષેત તત્તથા ॥

યત્તુ સન્તાપસંયુક્તમપ્રીતિકરમાત્મનઃ ।
પ્રવૃત્તં રજ ઇત્યેવં તતસ્તદપિ ચિન્તયેત્ ॥

અથ યન્મોહસંયુક્તં કાયે મનસિ વા ભવેત્ ।
અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં તમસ્તદુપધારયેત્ ॥

શ્રોત્રં વ્યોમાશ્રિતં ભૂતં શબ્દઃ શ્રોત્રં સમાશ્રિતઃ ।
નોભયં શબ્દવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનસ્તેતરસ્ય વા ॥

એવં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચેતિ પઞ્ચમી ।
સ્પર્શે રૂપે રસે ગન્ધે તાનિ ચેતો મનશ્ચ તત્ ॥

સ્વકર્મયુગપદ્ભાવો દશસ્વેતેષુ તિષ્ઠતિ ।
ચિત્તમેકાદશં વિદ્ધિ બુદ્ધિર્દ્વાદશમી ભવેત્ ॥

તેષામયુગપદ્ભાવ ઉચ્છેદો નાસ્તિ તામસઃ ।
આસ્થિતો યુગપદ્ભાવે વ્યવહારઃ સ લૌકિકઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્યુપસૃત્યાપિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વં શ્રુતાગમાત્ ।
ચિન્તયન્નનુપર્યેતિ ત્રિભિરેવાન્વિતો ગુણૈઃ ॥

યત્તમોપહતં ચિત્તમાશુસઞ્ચારમધ્રુવમ્ ।
કરોત્યુપરમં કાયે તદાહુસ્તામસં સુખમ્ ॥

યદ્યદાગમસંયુક્તં ન કૃચ્છ્રાદુપશામ્યતિ ।
અથ તત્રાપ્યુપાદત્તે તમો વ્યક્તમિવાનૃતમ્ ॥

એવમેવ પ્રસઙ્ખ્યાતઃ સ્વકર્મપ્રત્યયો ગુણઃ ।
કથઞ્ચિદ્વર્તતે સમ્યક્કેષાઞ્ચિદ્વા નિવર્તતે ॥

અહમિત્યેષ વૈ ભાવો નાન્યત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
યસ્ય ભાવો દૃઢો નિત્યં સ વૈ વિદ્વાંસ્તથેતરઃ ॥

દેહધર્મસ્તથા નિત્યં સર્વભૂતેષુ વૈ દૃઢઃ ।
એતેનૈવાનુમાનેન ત્યાજ્યો ધર્મસ્તથા હ્યસૌ ॥

જ્ઞાનેન મુચ્યતે જન્તુર્ધર્માત્મા જ્ઞાનવાન્ભવેત્ ।
ધર્મેણ ધાર્યતે લોકઃ સર્વં ધર્મે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

સર્વાર્થજનકશ્ચૈવ ધર્મઃ સર્વસ્ય કારણમ્ ।
સર્વો હિ દૃશ્યતે લોકે ન સર્વાર્થઃ કથઞ્ચન ॥

સર્વત્યાગે કૃતે તસ્માત્પરમાત્મા પ્રસીદતિ । વ્યક્તાદવ્યક્તમતુલં લોકેષુ પરિવર્તતે ॥

એતદાહુઃ સમાહારં ક્ષેત્રમધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
સ્થિતો મનસિ યો ભાવઃ સ વૈ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

એવં સતિ ક ઉચ્છેદઃ શાશ્વતો વા કથં ભવેત્ ।
સ્વભાવાદ્વર્તમાનેષુ સર્વભૂતેષુ હેતુષુ ॥

યથાર્ણવગતા નદ્યો વ્યક્તીર્જહતિ નામ ચ ।
નતુ સ્વતાં નિયચ્છન્તિ તાદૃશઃ સત્વસન્ક્ષયઃ ॥

એવં સતિ કુતઃ સઞ્જ્ઞા પ્રેત્યભાવે પુનર્ભવેત્ ।
પ્રતિસમ્મિશ્રિતે જીવે ગૃહ્યમાણે ચ સર્વતઃ ॥

ઇમાં ચ યો વેદ વિમોક્ષબુદ્ધિ માત્માનમન્વિચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।
ન લિપ્યતે કર્મફલૈરનિષ્ટૈઃ પત્રં બિસસ્યેવ જલેન સિક્તમ્ ॥

દૃઢૈર્હિ પાશૈર્બહુભિર્વિમુક્તઃ પ્રજાનિમિત્તૈરપિ દૈવતૈશ્ચ ।
યદા હ્યસૌ સુખદુઃખે જહાતિ મુક્તસ્તદાગ્ર્યાં ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ ॥

શ્રુતિપ્રમાણાગમમઙ્ગલૈશ્ચ શેતે જરામૃત્યુભયાદભીતઃ ।
ક્ષીણે ચ પુણ્યે વિગતે ચ પાપે તતો નિમિત્તે ચ ફલે વિનષ્ટે । અલેપમાકાશમલિઙ્ગમેવ માસ્થાય પશ્યન્તિ મહત્યસક્તાઃ ॥

યથોર્ણનાભિઃ પરિવર્તમાન સ્તન્તુક્ષયે તિષ્ઠતિ પાત્યમાનઃ ।
તથા વિમુક્તઃ પ્રજહાતિ દુઃખં બિધ્વંસતે લોષ્ઠ ઇવાદ્રિમૃચ્છન્ ॥

યથા રુરુઃ શૃઙ્ગમથો પુરાણં હિત્વા ત્વચં વાઽપ્યુરગો યથા ચ ।
વિહાય ગચ્છત્યનવેક્ષમાણ સ્તથા વિમુક્તો વિજહાતિ દુઃખમ્ ॥

દ્રુમં યથાવાઽપ્યુદકૈ પતન્ત મુત્સૃજ્ય પક્ષી નિપતત્યસક્તઃ ।
તથા હ્યસૌ સુખદુઃખે વિહાય મુક્તઃ પરાદ્ધર્યાં ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ ॥

ઇમાન્સ્વલોકાનનુપશ્ય સર્વા ન્વ્રજન્યથાઽકાશમિવાપ્નુકામઃ ।
ઇમાં હિ ગાથાં પ્રલપન્યથાઽસ્તિ સમસ્તસઙ્કલ્પવિશેષમુક્તઃ । અહં હિ સર્વં કિલ સર્વભાવે હ્યહં તદન્તર્હ્યહમેવ ભોક્તા ॥

અપિચ ભવતિ મૈથિલેન ગીતં નગરમુપાહિતમગ્નિનાઽભિવીક્ષ્ય ।
ન ખલુ મમ તુષોઽપિ દહ્યતેઽત્ર સ્વયમિદમાહ કિલ સ્મ ભૂમિપાલઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇદમમૃતપદં વિદેહરાજા સ્વયમિહ પઞ્ચશિખેન ભાષ્યમાણમ્ ।
નિખિલમભિસમીક્ષ્ય નિશ્ચિતાર્થઃ પરમસુખી વિજહાર વીતશોકઃ ॥

ઇમં હિ યઃ પઠતિ વિમોક્ષનિશ્ચયં મહીપતે સતતમવેક્ષતે તથા ।
ઉપદ્રવાન્નાનુભવત્યદુઃખિતઃ પ્રમુચ્યતે કપિલમિવૈત્ય મૈથિલઃ ॥