મહાભારત · અધ્યાય 12.221

જનકો નરદેવસ્તુ જ્ઞાપિતઃ પરમર્ષિણા ।
પુનરેવાનુપપ્રચ્છ સામ્પરાયે ભવાભવૌ ॥

ભગવન્યદિદં પ્રેત્ય સઞ્જ્ઞા ભવતિ કસ્યચિત્ ।
એવં સતિ કિમજ્ઞાનં જ્ઞાનં વા કિં કરિષ્યતિ ॥

વિવાદાદેવ સિદ્ધોઽસૌ કારણસ્યેવ વેદના ।
ચેતનો વિદ્યતે હ્યત્ર હૈતુકં ચ મનોગતમ્ ॥

આગમાદેવ સિદ્ધોઽસૌ સ્વતાઃ સિદ્ધા ઇતિ શ્રુતિઃ ।
વર્તતે પૃથગન્યોન્યં ન હ્યપઃશ્રિત્ય કર્મસુ ॥

ચેતનો હ્યંશવસ્તત્ર સ્વમૂર્તં ધારયન્ત્યતઃ । સ્વભાવં પૌરુષં કર્મ હ્યાત્માનં તમુપાશ્રિતમ્ ।
તમાશ્રિત્ય પ્રવર્તન્તે દેહિનો દેહબન્ધનાઃ ॥

ગુણજ્ઞાનમભિજ્ઞાનં તસ્ય લિઙ્ગાનુશબ્દયત્ ।
પૃથિવ્યાદિષુ ભૂતેષુ તત્તદાહુર્નિદર્શનમ્ ॥

આત્માઽસૌ વર્તતે ભિન્નસ્તત્રતત્ર સમન્વિતઃ ।
પરમાત્મા તથીવૈકો દેવેઽસ્મિન્નિતિ વૈ શ્રુતિઃ ॥

આકાશં વાયુરૂષ્ભા ચ સ્નેહો યચ્ચાપિ પાર્થિવમ્ ।
યથા ત્રિધા પ્રવર્તન્તે તથાઽસૌ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥

પપસ્યન્તર્હિતં યદ્વત્તદ્વદ્વ્યાપ્તં મહાત્મકમ્ ।
પૂર્વં નૈશ્ચર્યયોગેન તસ્માદેતન્ન શેપવાન્ ॥

શબ્દાઃ કાલઃ ક્રિયા દેહો મમૈકસ્વૈવ કલ્પના ।
સ્વભાવં તન્મયં ત્વેદં માયારૂપં તુ ભેદવત્ ॥

નાનાખ્યં પરં શુદ્ધં નિર્વિકલ્પં પરાત્મકમ્ ।
લિઙ્ગાદિ દેવમધ્યાસ્તે જ્ઞાનં દેવસ્ય તત્તથા ॥

ચિન્મયોઽયં હિ નાદાખ્યઃ શબ્દશ્ચાસૌ મનો મહાન્ ।
ગતિમાનુત સન્ધત્તે વર્ણમત્તત્પદાન્વિતમ્ ॥

કાયો નાસ્તિ ચ તેષાં વૈ અવકાશસ્તથા પરમ્ ।
એતેનોઢા ઇતિ ચાખ્યાતાઃ સર્વે તે ધર્મદૂષકાઃ ॥

અવન્ધનમવિજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનં તદ્ભુવમવ્યયમ્ ।
નાનાભેદવિકલ્પને યેષામાત્મા સ્મૃતઃ સદા ॥

પ્રકૃતેરપરસ્તેષાં બહવોઽપ્યાત્મવાદિનઃ । વિરોધો હ્યાત્મસન્માયાં ન તેષાં સિદ્ધ એવ હિ ।
અન્યદા ચ ગૃહીતૈ-----વેદબાહ્યાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ ॥

એકાનેકાત્મકં તેષાં પ્રતિષેધો હિ ભેદનુત્ ।
તસ્માદ્વેદસ્ય હૃદયમદ્વૈધ્યમિતિ વિદ્ધિ તત્ ॥

વેદાદૃષ્ટેરયં લોકઃ સર્વાર્થેષુ પ્રવર્તતે ।
તસ્માચ્ચ સ્મૃતયો જાતાઃ સેતિહાસાઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥

ન યન્ન સાધ્યં તદ્બ્રહ્મ નાદિમધ્યં ન ચાન્તવત્ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ ભૂરીણિ પરા ચ પ્રકૃતિર્મનઃ ॥

આત્મા ચ પરમઃ શુદ્ધઃ પ્રોક્તોઽસૌ પરમઃ પુમાન્ ॥

ઉત્પત્તિલક્ષણં ચેદં વિપરીતમથોભયોઃ । યો વેત્તિ પ્રકૃતિં નિત્યં તથા ચૈવાત્મનસ્તુ તામ્ ।
પ્રદહત્યેષ કર્માખ્યં દાવોદ્ભૂત ઇવાનલઃ ॥

ચિન્માત્રપરમઃ શુદ્ધઃ સર્વાકૃતિષુ વર્તતે ॥

આકાશકલ્પં વિમલં નાનાશક્તિસમન્વિતમ્ । તાપનં સર્વભૂતાનાં જ્યોતિષાં મધ્યમસ્થિતિમ્ ।
દુઃખમસ્તિ ન નિર્દુઃખં તદ્વિદ્વાન્ન ચ લિપ્યતિ ॥

અસાવશ્નાતિ યદ્વત્તદ્વમરોઽશ્નાતિ યન્મધુ ।
એવમેવ મહાનાત્મા નાત્માનમવબુધ્યતે ॥

એવમ્ભૂતસ્ત્વમિત્યત્ર સ્વાધિતો બુદ્ધ્યતે પરમ । બુધસ્ય બોધનં તત્ર ક્રિયતે સદ્ભિરિત્યુત ।
ન બુધસ્યેતિ વૈ કશ્ચિન્ન તથાવચ્છૃણુષ્વ મે ॥

શોકમસ્ય ન ગત્વા તે શાસ્ત્રાણાં શાસ્ત્રદસ્યવઃ ।
લોકં નિધ્નન્તિ સમ્ભિન્ના જ્ઞાતિનોત્ર વદન્ત્યુત ॥

એવં તસ્ય વિભોઃ કૃત્યં ધાતુરસ્ય મહાત્મનઃ ।
ક્ષમન્તિ તે મહાત્માનઃ સર્વદ્વન્દ્વવિવર્જિતાઃ ॥

અતોઽન્યથા મહાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે ।
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા ॥

તસ્ય સંયોગયોગેન શુચિરપ્યશુચિર્ભવેત્ ।
અશુચિશ્ચ શુચિશ્ચાપિ જ્ઞાનાદ્દેહાદયો યથા ॥

દૃશ્યં ન ચૈવ દૃષ્ટં સ્યાદ્દૃષ્ટં દૃશ્યં તુ નૈવ ચ ॥

અતીતત્રિતયાઃ સિદ્ધા જ્ઞાનરૂપેણ સર્વદા ।
એવં ન પ્રતિપદ્યન્તે રાગમોહમદાન્વિતાઃ ॥

વેદબાહ્યા દુરાત્માનઃ સંસારે દુઃખભાગિનઃ ।
આગમાનુગતજ્ઞાના બુદ્ધિયુક્તા ભવન્તિ તે ॥

બુદ્ધ્યા ભવતિ બુદ્ધ્યા ત્વં યદ્બુદ્ધં ચાત્મરૂપવત્ ।
તમસ્યન્ધે ન સન્દેહાત્પરં યાન્તિ ન સંશયઃ ॥

નિત્યનૈમિત્તિકાન્કૃત્વા પાપહાનિમવાપ્ય ચ ।
શુદ્ધસત્વા મહાત્માનો જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ ॥

અસક્તાઃ પરિવર્તન્તે સંસરન્ત્યથ વાયુવત્ ।
ન યુજ્યન્તેઽથવા ક્લેશૈરહમ્ભાવોદ્ભવૈઃ સહ ॥

ઇતસ્તતઃ સમાહૃત્ય જ્ઞાનં નિર્વર્ણયન્ત્યુત ।
જ્ઞાનાન્વિતસ્તમો હન્યાદર્કવત્સ મહામતિઃ ॥

એવમાત્માનમન્વીક્ષ્ય નાનાદુઃખસમન્વિતમ્ ।
દેહં પઙ્કમલે મગ્નં નિર્મલં પરમાર્થતઃ ॥

તમેવં સર્વદુઃખાત્તુ મોચયેત્પરમાત્મવાન્ । બ્રહ્મચર્યવ્રતોપેતઃ સર્વસઙ્ગબહિષ્કૃતઃ ।
લઘ્વાહારો વિશુદ્ધાત્મા પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો વાયુઃ શોણિતં માંસમસ્થિ ચ ।
આનુપૂર્વ્યાદ્વિનશ્યન્તિ સ્વં ધાતુમુપયાન્તિ ચ ॥

કારણાનુગતં કાર્યં યદિ તચ્ચ વિનશ્યતિ ।
અલિઙ્ગસ્ય કથં લિઙ્ગં યુજ્યતે તન્મૃષા દૃઢમ્ ॥

ન ત્વેવ હેતવઃ સન્તિ યે કેચિન્મૂર્તિસંસ્થિતાઃ ।
અમર્ત્યસ્ય ચ મર્ત્યેન સામાન્યં નોપપદ્યતે ॥

લોકદૃષ્ટો યથા જાતેઃ સ્વેદજઃ પુરુષઃ સ્ત્રિયામ્ ।
કૃતાનુસ્મરણાત્સિદ્ધો વેદગમ્યઃ પરઃ પુમાન્ ॥

પ્રત્યક્ષાનુગતો વેદો નામહેતુભિરિષ્યતે ॥

યથા શાખા હિ વૈ શાખા તરોઃ સમ્બધ્યતે તદા । શ્રુત્યા તથાપરોપ્યાત્મા દૃશ્યતે સોઽપ્યલિઙ્ગવાન્ ।
અલિઙ્ગસાધ્યં તદ્બ્રહ્મ બહવઃ સન્તિ હેતવઃ ॥

લોકયાત્રાવિધાનં ચ દાનધર્મફલાગમઃ ।
તદર્થં વેદશબ્દાશ્ચ વ્યવહારાશ્ચ લૌકિકાઃ ॥

ઇતિ સમ્યઙ્ભનસ્યેતે બહવઃ સન્તિ હેતવઃ ।
એતદસ્તીદમસ્તીતિ ન કિઞ્ચિત્પ્રતિદૃશ્યતે ॥

તેષાં વિમૃશતામેવં તત્તત્સમભિધાવતામ્ ।
ક્વચિન્નિવિશતે બુદ્ધિસ્તત્ર જીર્યતિ વૃક્ષવત્ ॥

એવમર્થૈરનર્થૈશ્ચ દુઃખિતાઃ સર્વજન્તવઃ ।
આગમૈરપકૃષ્યન્તિ હસ્તિનો હસ્તિપૈર્યથા ॥

ન જાતુ કામઃ કામામામુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિર્વધતે ॥

અર્થાંસ્તથાઽત્યન્તદુઃખાબહાંશ્ચ લિપ્સન્ત એકે બહવો વિશુષ્કાઃ ।
મહત્તરં દુઃખમભિપ્રપન્ના હિત્વા સુખં મૃત્યુવશં પ્રયાન્તિ ॥

વિનાશિનો હ્યધ્રુવજીવિતસ્ય કિં બન્ધુભિર્મન્ત્રપરિગ્રહૈશ્ચ ।
વિહાય યો ગચ્છતિ સર્વમેવ ક્ષણેન ગત્વા ન નિવર્તતે ચ ॥

સ્વં ભૂમિતોયાનલવાયવો હિ સદા શરીરં પ્રતિપાલયન્તિ ।
ઇતીદમાલક્ષ્ય કુતો રતિર્ભવે દ્વિનાશિનો હ્યસ્ય ન કર્મ વિદ્યતે ॥

ઇદમનુપધિવાક્યમચ્છલં પરમનિરામયમાત્મસાક્ષિકમ્ ।
નરપતિરનુવીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ પુનરનુયોક્તુમિદં પ્રચક્રમે ॥