Mahabharata · Chapter 12.220
kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ /
jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogānutsṛjya buddhimān //
bhīṣma uvāca /
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
yena vṛttena dharmajñaḥ sa jagāma mahatsukham //
janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipa /
aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane //
tasya sma śatamācāryā vasanti satataṃ gṛhe /
darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ //
sa teṣāṃ pretyabhāvena pretya gātau viniścaye /
āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhamātmatattvena tuṣyanti //
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ /
paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma yalāmatha //
sarvasannyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaniścaye /
suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭagaśayaḥ //
ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmāda-----nṛṣu /
śāśvataṃ sukhamatyantamanvi---sudurlabham //
yamāhuḥ kapilaṃ sāṅkhyāḥ paramarṣi prajāpatim /
sametya tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam //
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam /
pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrikam //
tamāsīnaṃ samāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat / [pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ /
pañcajñaḥ pañcakṛtpañcaguṇaḥ pañcaśikhaḥ smṛtaḥ.] puruṣāvasthamavyaktaṃ paramārthaṃ nyavedayat //
iṣṭvā satreṇa sampṛṣṭo bhūyaśca tapasā'suriḥ /
kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanāt //
yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate / bodhāyanaparānviprānṛṣibhāvamupāgataḥ /
āsurirmaṇḍale tasminpratipede tadavyayam //
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyāḥ payasā bhṛtaḥ /
brāhmaṇī kapilā nāma kācidāsītkuṭumbinī //
tasyāḥ putratvamāgamya striyāḥ sa pibati stanau /
tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm //
etanme bhagavānāha kāpileyasya sambhavam /
tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam //
sāmānyaṃ janakaṃ jñātvā dharmajñānāmanuttamam /
upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ //
nirākariṣṇustānsarvāṃsteṣāṃ hetuguṇānvahūn / śrāvayāmāsa matimānmuniḥ pañcaśikho nṛpa //
janakastvabhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt /
utsṛjya śatamācāryānpṛṣṭhato'nujagāma tam //
tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥ /
abravītparamaṃ mokṣaṃ yataḥ sāṅkhyaṃ vidhīyate //
jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt /
karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt //
yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ /
tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam //
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike /
āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ //
ātmanā hyātmano nityaṃ kleśamṛtyujarāmayam /
ātmānaṃ manyate mohāttadasamyakparaṃ matam //
atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate /
ajaro'yamamṛtyuśca rājā'sau manyate tathā //
asti nāstīti cāpyetattasminnasati lakṣaṇe /
kimadhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam //
pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāntaitihyayorapi /
pratyakṣeṇāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kaścana //
yatratatrānumāne'sminkṛtaṃ bhāvayato'pi ca /
nānyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ //
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam /
jātiḥ smṛtirayaskāntaḥ sūryakānto'mbubhakṣaṇam //
pretya bhūtāpyayaścaiva devatābhyupayācanam /
mṛte karmanivṛttiśca pramāṇamiti niścayaḥ //
na tvete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ /
amūrtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopapadyate //
avidyākarmaceṣṭānāṃ kecidāhuḥ punarbhave /
kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam //
avidyāṃ kṣetramāhurhi karmabījaṃ tathā kṛtam /
tṛṣṇāsañjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ //
tasminmūḍhe ca jagdhe ca dehe maraṇadharmiṇi /
anyo'sau jāyate pretastadāhustatvamakṣayam //
yadā svarūpataścānyo jātitaḥ śrutito'rthataḥ /
kathamasminsa ityevaṃ sambodhaḥ syādasaṃhitaḥ //
evaṃ sati ca kā prītirdānavidyātapobalaiḥ /
yadyadācaritaṃ karma sarvamanyatprapadyate //
yadi hyayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet /
sukhito duḥkhitairvā'pi dṛśyo hyasyavinirṇayaḥ //
yadā hi musalairhanyuḥ śarīraṃ na punarbhavet /
pṛthagjñānaṃ yadanyacca yenaitannopapadyate //
ṛtusaṃvatsarau tithyaḥ śītoṣṇe'tha priyāpriye /
yathā'tītā na dṛśyante tādṛśaḥ satvasankṣayaḥ //
jarayā'bhiparītasya mṛtyunā na vināśinā /
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati //
indriyāṇī mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca /
ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca //
lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ /
tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ //
iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ /
etadāsīnmamāstīti na kaścitpratipadyate //
teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām /
kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat //
evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ /
āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā //
na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati / haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate //
arthāṃstathā'tyantamukhāvahāṃśca lipsanta ete bahavo viśuṣkāḥ /
mahattaraṃ duḥkhamanuprapannā hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti //
vināśino hyadhnuvajīvitasya kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca /
vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca //
bhūvyomatoyānalavāyavo'pi sadā śarīraṃ pratipālayanti /
itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhave dvināśino hyasya na karma vidyate //
idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam /
narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0