Mahabharata · Chapter 12.213
caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca / avyaktaprabhavānyāhuravyaktanidhanāni ca /
avyaktalakṣaṇaṃ vidyādavyaktātmātmakaṃ manaḥ //
yathā'śvatthakaṇīkāyāmantarbhūto mahādrumaḥ /
niṣpanno dṛśyate vyaktamavyaktātsambhavastathā //
ātmānamanusaṃyāti buddhiravyaktajā tathā / tāmanveti mano yadvallohavarmaṇi sannidhau //
abhidravatyayaskāntamayoniścetanaṃ yathā /
svabhāvahetujā bhāvā yadvadanyadapīdṛśam //
tadvadavyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ /
acetanāścetayituḥ kāraṇādabhisangatāḥ //
na bhūrna khaṃ dyaurbhūtāni narṣayo na surāsurāḥ /
nānyadāsīdṛte jīvamāsedurna tu saṃhatim //
sarvaṃ nityaṃ sarvagataṃ manohetutvalakṣaṇam /
ajñānakarma nirdiṣṭametatkāraṇalakṣaṇam //
tatkāraṇena saṃyuktaṃ kāryasangrahakārakam /
yenaitadvartate cakramanādinidhanaṃ mahat //
yena svabhāvasadbhāvaṃ hetubhūtā sakāraṇā / evaṃ prākṛtavistāro hyāśritya puruṣaṃ param //
avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam /
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam //
snigdhatvāttilavatsarvaṃ cakre'sminpīḍyate jagat /
tilapīḍairivākramya bhogairajñānasambhavaiḥ //
prāṇenāyaṃ hi śānte tu virodhātpratipālanam /
dehasyeṣūnya āste yaḥ śuddho'cintyaḥ sanātanaḥ //
bhrāmayanneṣato yāti kālacakrasamanvitaḥ /
bhūtāni mohayannityaṃ cakrasya ca rayaṃ gataḥ //
snehadravyasamāyoge kṣetrapācaṃ na vastuṣu / tilavatpīḍite cakre hyādhiyantranipīḍite /
bahiścādhiṣṭhite yadvajjñānināṃ karmasambhavam //
karma tatkurute tarṣādahankāraparigraham /
kāryakāraṇasaṃyoge sa heturupapāditaḥ //
yathā'karṇya ca tacchiṣyastatvajñānamanuttamam / nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā /
kāryāṇyamūni karaṇe kālo bhavati hetumān //
hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāśca parasparam /
anyonyamabhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā //
satvarajastāmasairbhāvaiścyuto hetubalānvitaḥ /
kṣetrajñamevānayāti pāṃsurvāterito yathā //
na ca taiḥ spṛśyate bhāvairna te tena mahātmanā /
sarajasko'rajaskaśca sa vai vāyurbhavedyathā //
tathaitadantaraṃ vidyātsatvakṣetrajñayorbudhaḥ /
abhyāsātsa tathā yukto na gacchetprakṛtiṃ punaḥ //
sandehametamutpannamacchinadbhagavānṛṣiḥ /
tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃvidam //
bījānyagnyupadagdhāni naro hanti yathā punaḥ /
jñānadagdhaistathā kleśairnātmā sampadyate punaḥ //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0