Mahabharata · Chapter 12.212

yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vadabhārata /
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃvara //

bhūyopi jñānasadbhāve sthityarthaṃ tvāṃ bravīmyaham / acintyaṃ vāsudevākhyaṃ tasmātprabrūhi sattama //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāha ntīmamitihāsaṃ purātanam /
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha //

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam /
tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasandhaṃ jitendriyam //

śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ /
caraṇāvupasangṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt //

upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama / saṃśayo me mahānkaścittaṃ me vyākhyātumarhasi /
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam //

kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama /
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ //

vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat /
etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi //
gururuvāca /

śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ param /
adhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu //

vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo sukham /
satyaṃ dānaṃ tapo yajñastitikṣā dama ārjavam //

puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yaṃ taṃ vedavido viduḥ /
sargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam //

tadidaṃ brahma vārṣṇoyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me /
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistatā //

[vaiśyo vaiśyaistathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrairmahāmanāḥ.] māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ //

arhastvamasi kalyāṇaṃ vārṣṇeyādhyātmamuttamam //

yamacyutaṃ paraṃ nityaṃ liṅgahīnaṃ ca nirmalam /
nirvāṇamamṛtaṃ śrīmattadviṣṇoḥ paramaṃ padam //

bhave ca bhedavadbhinnaṃ pradānaṃ guṇakārakam /
tasminna sajyate nityaṃ sa eṣa puruṣo'paraḥ //

puruṣādhiṣṭhitaṃ nityaṃ pradhānaṃ brahma kāraṇam /
kālasvarūpaṃ rūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā //

kṣobhyamāṇaṃ sṛjatyeva nānābhūtāni bhāgaśaḥ / taddṛṣṭvā puruṣotatvaṃ sākṣībhūtvā pravartate /
tatpraviśya yathāyogamabhinno bhinnalakṣaṇaḥ //

kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam /
trailokye sarvabhūteṣu cakravatparivartate //

yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam /
vadanti puruṣavyāghra keśavaṃ puruṣarṣabham //

tadakṣaramacintyaṃ vai bhinnarūpeṇa dṛśyate /
paśya kālākhyamaniśaṃ na coṣṇaṃ nātiśītalam //

na santyete guṇāstasmintathā tasmātpravartate /
śītalo'yamanuprāptaḥ kālo grīṣmastathaiva ca //

vakṣyanti sarvabhūtāni hyete sūryodayaṃ prati /
āgacchanti nivartanti sa kālo guṇarāśayaḥ //

na caiva prakṛtisthena kālayuktena nityaśaḥ / guṇaiḥ sambhogamaratistatvavijñānakovidam /
puruṣādhiṣṭhitā nityaṃ prakṛtiḥ sūyate parā //

pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣarākṣasān /
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate manasā'vyayaḥ //

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān /
pralaye prakṛtiṃ yātānyugādau sṛjate punaḥ //

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye /
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu //

atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣu /
tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam //

śrutireṣā samākhyātā tadarthaṃ kāraṇātmanā / anāmnāyavidhānādvai vedā hyantarhitā yathā //

yugānte hyastabhūtāni śāstrāṇi vividhāni ca / sarvasatvavinā dvai jīvātmanityayā smṛtāḥ /
anyasminnaṇḍasadbhāve vartamānāni nityaśaḥ //

yugānte'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥ /
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayambhuvā //

niyogādbrahmaṇo viprā lokatantrapravartakāḥ / vedavidbhagavānbrahmā vedāṅgāni bṛhaspatiḥ /
bhārgavo nītiśāstraṃ tu jagāda jagato hitam //

gāndharvaṃ nārado veda bharadvājo dhanurgraham /
devarṣicaritaṃ gargo kṛṣṇātreyaścikitsitam //

nyāyatantraṃ hi kārtsnyena gautamo veda tatvataḥ / vedāntakarmāyogaṃ ca vedavidbrahmavidvibhuḥ /
dvaipāyano nijagrāha śilpaśāstraṃ bhṛguḥ punaḥ //

nyāyatantrāṇyanekāni tastairuktāni vādibhiḥ /
hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyate //

anādyaṃ tatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ /
ekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ //

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ / rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣaḍam /
vakṣye'haṃ tava yatprāptamṛṣedvaipoyanānmayā //

puruṣādhiṣṭhitānbhāvānprakṛtiḥ sūyate yadā /
hetuyuktamataḥ pūrvaṃ jagatsamparivartate //

dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ /
prakṛtiḥ sūyate sadvadānantyānnāpacīyate //

avyaktakarmajā buddhirahankāraṃ prasūyate /
ākāśaṃ cāpyahankārādvāyurākāśasambhavaḥ //

vāyostejastataścāpa adbhyo'tha vasudhodgatā /
mūlaprakṛtayo hyaṣṭau jagadetāsvavasthitam //

jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi /
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikārāḥ ṣoḍaśaṃ manaḥ //

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyāṇyaśca /
pādau pāyurupasthaśca hastau vākkarmaṇī api //

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca /
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ //

buddhīndriyārthā ityuktā daśasaṃsargayonayaḥ /
sadasadbhāvayoge ca mana ityabhidhīyate //

vyavasāyaguṇā buddhirahankāro'bhimānakaḥ / na bījaṃ dehayoge ca karmabījapravartanāt //

rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vākyathaiva ca /
indriyairvividhairyuktaṃ sarvairvyataṃ manastathā //

vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ /
deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate //

tatra somaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ / śrotre śabdaguṇe caiva cakṣuragnerguṇastathā /
sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā //

manaḥ satvaguṇaṃ prāhu satvamavyaktajaṃ tathā /
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbuddhyeta buddhimān //

ete bhāvā jagatsarvaṃ bahanti sacarācaram /
śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ paramaṃ padam //

navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ smanvitam /
vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate //

ajaraścāmaraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān /
vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ //

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān /
jñānātmānaṃ tathā vidyātpuruṣaṃ sarvajantuṣu //

śrotraṃ vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati /
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām //

agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate /
tathaivātmā śarīrastha ṛte yogānna dṛśyate //

agniryathā hyupāyena mathitvā dāru dṛśyate /
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate //

nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ /
santanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām //

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ /
dehamutsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate //

karmaṇā vyāpyate sarvaṃ karmaṇaivopapadyate /
karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā //

sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvā'nyaṃ pratipadyate /
tathā taṃ sampravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam //