મહાભારત · અધ્યાય 12.213

ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ । અવ્યક્તપ્રભવાન્યાહુરવ્યક્તનિધનાનિ ચ ।
અવ્યક્તલક્ષણં વિદ્યાદવ્યક્તાત્માત્મકં મનઃ ॥

યથાઽશ્વત્થકણીકાયામન્તર્ભૂતો મહાદ્રુમઃ ।
નિષ્પન્નો દૃશ્યતે વ્યક્તમવ્યક્તાત્સમ્ભવસ્તથા ॥

આત્માનમનુસંયાતિ બુદ્ધિરવ્યક્તજા તથા । તામન્વેતિ મનો યદ્વલ્લોહવર્મણિ સન્નિધૌ ॥

અભિદ્રવત્યયસ્કાન્તમયોનિશ્ચેતનં યથા ।
સ્વભાવહેતુજા ભાવા યદ્વદન્યદપીદૃશમ્ ॥

તદ્વદવ્યક્તજા ભાવાઃ કર્તુઃ કારણલક્ષણાઃ ।
અચેતનાશ્ચેતયિતુઃ કારણાદભિસન્ગતાઃ ॥

ન ભૂર્ન ખં દ્યૌર્ભૂતાનિ નર્ષયો ન સુરાસુરાઃ ।
નાન્યદાસીદૃતે જીવમાસેદુર્ન તુ સંહતિમ્ ॥

સર્વં નિત્યં સર્વગતં મનોહેતુત્વલક્ષણમ્ ।
અજ્ઞાનકર્મ નિર્દિષ્ટમેતત્કારણલક્ષણમ્ ॥

તત્કારણેન સંયુક્તં કાર્યસન્ગ્રહકારકમ્ ।
યેનૈતદ્વર્તતે ચક્રમનાદિનિધનં મહત્ ॥

યેન સ્વભાવસદ્ભાવં હેતુભૂતા સકારણા । એવં પ્રાકૃતવિસ્તારો હ્યાશ્રિત્ય પુરુષં પરમ્ ॥

અવ્યક્તનાભં વ્યક્તારં વિકારપરિમણ્ડલમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં ચક્રં સ્નિગ્ધાક્ષં વર્તતે ધ્રુવમ્ ॥

સ્નિગ્ધત્વાત્તિલવત્સર્વં ચક્રેઽસ્મિન્પીડ્યતે જગત્ ।
તિલપીડૈરિવાક્રમ્ય ભોગૈરજ્ઞાનસમ્ભવૈઃ ॥

પ્રાણેનાયં હિ શાન્તે તુ વિરોધાત્પ્રતિપાલનમ્ ।
દેહસ્યેષૂન્ય આસ્તે યઃ શુદ્ધોઽચિન્ત્યઃ સનાતનઃ ॥

ભ્રામયન્નેષતો યાતિ કાલચક્રસમન્વિતઃ ।
ભૂતાનિ મોહયન્નિત્યં ચક્રસ્ય ચ રયં ગતઃ ॥

સ્નેહદ્રવ્યસમાયોગે ક્ષેત્રપાચં ન વસ્તુષુ । તિલવત્પીડિતે ચક્રે હ્યાધિયન્ત્રનિપીડિતે ।
બહિશ્ચાધિષ્ઠિતે યદ્વજ્જ્ઞાનિનાં કર્મસમ્ભવમ્ ॥

કર્મ તત્કુરુતે તર્ષાદહન્કારપરિગ્રહમ્ ।
કાર્યકારણસંયોગે સ હેતુરુપપાદિતઃ ॥

યથાઽકર્ણ્ય ચ તચ્છિષ્યસ્તત્વજ્ઞાનમનુત્તમમ્ । નાત્યેતિ કારણં કાર્યં ન કાર્યં કારણં તથા ।
કાર્યાણ્યમૂનિ કરણે કાલો ભવતિ હેતુમાન્ ॥

હેતુયુક્તાઃ પ્રકૃતયો વિકારાશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
અન્યોન્યમભિવર્તન્તે પુરુષાધિષ્ઠિતાઃ સદા ॥

સત્વરજસ્તામસૈર્ભાવૈશ્ચ્યુતો હેતુબલાન્વિતઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞમેવાનયાતિ પાંસુર્વાતેરિતો યથા ॥

ન ચ તૈઃ સ્પૃશ્યતે ભાવૈર્ન તે તેન મહાત્મના ।
સરજસ્કોઽરજસ્કશ્ચ સ વૈ વાયુર્ભવેદ્યથા ॥

તથૈતદન્તરં વિદ્યાત્સત્વક્ષેત્રજ્ઞયોર્બુધઃ ।
અભ્યાસાત્સ તથા યુક્તો ન ગચ્છેત્પ્રકૃતિં પુનઃ ॥

સન્દેહમેતમુત્પન્નમચ્છિનદ્ભગવાનૃષિઃ ।
તથા વાર્તાં સમીક્ષેત કૃતલક્ષણસંવિદમ્ ॥

બીજાન્યગ્ન્યુપદગ્ધાનિ નરો હન્તિ યથા પુનઃ ।
જ્ઞાનદગ્ધૈસ્તથા ક્લેશૈર્નાત્મા સમ્પદ્યતે પુનઃ ॥