Mahabharata · Chapter 12.214

pravṛttilakṣaṇo dharmo yathā samupalabhyate /
teṣāṃ vijñānaniṣṭhānāmanyattatvaṃ na rocate //

durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ /
prayojanaṃ mahattvāttu mārgamicchanti saṃstutam //

vedasya na vidurbhāvaṃ jñānamārgapratiṣṭhitam / sadbhirācaritatvāttu vṛttametadagarhitam /
iyaṃ sā buddhirabhyetya yathā yāti parāṃ gatim //

śarīravānupādatte mohātsarvānparigrahān /
kāmakrodhādibhirbhāvairyukto rājasatāmasaiḥ //

nāśuddhamācarettasmādabhīpsandehayāpanam /
karmaṇāṃ vivaraṃ kurvanna lokānāpnuyācchubhān //

lohayuktaṃ tathā hema vipakvaṃ na virājate /
tathā'pakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate //

kecidātmaguṇaṃ prāptāste muktāścakrabandhanāt /
itare duḥkhasandvandvāstathā duḥkhaparāyaṇāḥ //

śukākarmānurūpaṃ te jāyamānāḥ punaḥ punaḥ /
krodhalobhamadāviṣṭā mūḍhāntaḥ karaṇāḥ sadā //

yathā--- sañchāyā nāsti nityatayā parā / guṇāneva tathā cintyā santyeti ca vidurbudhāḥ //

yaścādharmaṃ carellobhātkāmakrodhāvanupluvan /
dharmyaṃ panthānamutkramya sānubandho vinaśyati //

acalaṃ jñānamaprāpya calacittaścalāniyāt / śabdādīnviṣayāṃstasmānna saṃrāgādupaplavet /
krodho harṣo viṣādaśca jāyante hi parasparāt //

guṇāḥ kāryāḥ krodhaharṣau sukhaduḥkhe priyāpriye / dvandvānyathaivamādīni vijayeccaiva sarvavit //

pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatābhase /
kamabhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadan //

sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ /
nāvagacchanti vijñānādātmānaṃ pārthivaṃ guṇam //

mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvanmṛdaiva parilipyate /
pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdvikārānna naśyati //

madhu tailaṃ payaḥ sarpirmāṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ /
dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā //

yadvatkāntāramātiṣṭhannautsukyaṃ samanuvrajet /
grāmyamāhāramādadyādasvādvapi hi yāpanam //

tadvatsaṃsārakāntāramātiṣṭhañśramatatparaḥ /
yātrārthamadyādāhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā //

bhakṣaṇe śvāpadairmārgāditi cāraṃ karoti cet /
evaṃ saṃsāramārgeṇa yātrārthaṃ viṣayāṇi ca //

na gacchedbhogavijñānādunmārge padyate tadā /
tasmādaduḥkhato mārgamāsthitastamanusmaret //

nānāparṇaphalā vṛkṣā bahavaḥ santi tatra hi /
bhoktāro munayaścaiva tasmātparataraṃ vanam //

anumānaistathāśāstrairyaśasā vikrameṇa ca / satyaśaucārjavatyāgairvarcasā vikrameṇa ca /
kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca //

bhāvānsarvānyathāvṛttānsaṃvaseta yathākramam /
śāntimicchannadīnātmā saṃyacchedindriyāṇi ca //

sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ /
cakravatparivartante hyajñānājjantavo bhṛśam //

tasmātsamyakparīkṣeta doṣānajñānasambhavān /
ajñānaprabhavaṃ nityamahankāraṃ parityajet //

mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ /
dehamūlaṃ vijānīhi naitāni bhagavānataḥ //

upāyataḥ pravakṣyāmi taṃ ca mṛtyuṃ durāsadam /
trailokyaṃ seśvaraṃ sarvamahankāre pratiṣṭhitam //

yatheha niyataḥ kālo darśayatyārtavānguṇān /
tadvadbhateṣvahankāraṃ vidyādbhūtapravartakam //

sammohakaṃ tamo vidyātkṛṣṇamajñānasambhavam /
prakṛterguṇasañjāto mahānahankriyā tataḥ //

ahankārātpunaḥ paścādbhūtagrāmamudāhṛtam /
avyaktasya guṇebhyastu tadguṇāṃśca nibodha tān //

prītiduḥkhanibaddhāṃśca samastāṃstrīnatho guṇān /
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca nibodha tān //

prasādo harṣajā prītirasandeho dhṛtiḥ smṛtiḥ /
etānsattvaguṇānvidyādimānrājasatāmasān //

asantoṣo'kṣamā'dhairyamatṛptirviṣayādiṣu /
rājasāśca guṇā hyete tatparaṃ tāmasāñśṛṇu //

mohastandrī tathā duḥkhaṃ nidrā'lasyaṃ pramādatā / viṣādī dīrghasūtraśca tattāmasamudāhṛtam //

kāmakrodhau pramādaśca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ /
viṣādaśokāvaratirmānadarpāvanāryatā //

doṣāṇāmevamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam /
vimṛśedātmasaṃsthānamekaikamanusantatam //

yasminpratiṣṭhitaṃ cedaṃ yasminsajjñānanirgatiḥ /
sarvabhūtādhikaṃ nityamahankāraṃ vilokayet //

vilokamānaḥ sa tadā svabuddhyā sūkṣmayā punaḥ / tadeva bhāti tadrūpamātmanā yatsunirmalam //
śiṣya uvāca /

ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ ke punaḥ punarāyānti ke mohādacalā iva //

keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhirvimṛśedbudhaḥ / etanme sarvamācakṣva yathā vidyāmahaṃ vibho /
mahyaṃ śuśrūṣave vidvanvakṣyetadbuddhiniścitam //

śāntatvādaparāntācca ārambhādapi caikataḥ /
prokto hyatra yathā heturevamāhurmanīṣiṇaḥ //
gururuvāca /

doṣairmūlādavacchinnairviśuddhātmā vimucyate / vināśayati sambhūtamayasmayamayo yathā /
tathā kṛtātmā sahajairdoṣairnaśyati rājasaiḥ //

sahajairaviśuddhātmā doṣairnaśyati tāmasaiḥ / rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmā kālasambhavam //

śamayetsattvamāsthāya buddhyā kevalayā dvijaḥ / tyajecca manasā cetaḥ śuddhātmā buddhimāsthitaḥ

tatsarvaṃ dehināṃ bījaṃ sattvamātmavataḥ samam /
tasmādātmavatā varjyaṃ rajaśca tama eva ca //

rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatāmiyāt /
āhārānvarjayennityaṃ rājasāṃstāmasānapi //

te brahma punarāyānti na mohādacalā iva / athavā mantravadbrūyurmāṃsādīnāṃ yajuṣkṛtam //

sa vai heturanādāne śuddhadharmānupālane /
rajasā kāmayuktāni kāryāṇyapi samāpnute //

arthayuktāni cātyarthaṃ kāmānsarvāṃśca sevate / tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate /
hiṃsāvihārābhiratastandrīnidrāsamanvitaḥ //

satvasthaḥ sātvikānbhāvāñśuddhānpaśyati saṃśritaḥ /
sa dehī vimalaḥ śrīmāñśraddhāvidyāsamanvitaḥ //