Mahabharata · Chapter 12.183

pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet /
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ //
bhṛguruvāca /

vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha /
prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī //

śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan /
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭane //

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ /
mano buddhirahankāro bhūtāni viṣayāśca saḥ //

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate /
koṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ //

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ /
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate //

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate /
udāna iti taṃ prāhuradhyātmakuśalā janāḥ //

sandhiṣvapi ca sarveṣu sanniviṣṭastathā'nilaḥ /
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate //

dhātuṣvagnistu vitataḥ samāno'gniḥ samīritaḥ /
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhate //

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ /
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ //

āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasañjñitam /
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām //

prāṇānāṃ sannipātācca sannipātaḥ prajāyate /
ūṣmā sogniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām //

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate /
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam //

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ /
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāśritāḥ //

prasṛtā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathā /
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ //

eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam /
jitaklamāsanā dhīrā sūrdhanyātmānamādadhan //

evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām / tasminyo'vasthito nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ / //