મહાભારત · અધ્યાય 12.183

પાર્થિવં ધાતુમાશ્રિત્ય શારીરોઽગ્નિઃ કથં ભવેત્ ।
અવકાશવિશેષેણ કથં વર્તયતેઽનિલઃ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

વાયોર્ગતિમહં બ્રહ્મન્કીર્તયિષ્યામિ તેઽનઘ ।
પ્રાણિનામનિલો દેહાન્યથા ચેષ્ટયતે બલી ॥

શ્રિતો મૂર્ધાનમગ્નિસ્તુ શરીરં પરિપાલયન્ ।
પ્રાણો મૂર્ધનિ ચાગ્નૌ ચ વર્તમાનો વિચેષ્ટને ॥

સ જન્તુઃ સર્વભૂતાત્મા પુરુષઃ સ સનાતનઃ ।
મનો બુદ્ધિરહન્કારો ભૂતાનિ વિષયાશ્ચ સઃ ॥

એવં ત્વિહ સ સર્વત્ર પ્રાણેન પરિપાલ્યતે ।
કોષ્ઠતસ્તુ સમાનેન સ્વાં સ્વાં ગતિમુપાશ્રિતઃ ॥

વસ્તિમૂલં ગુદં ચૈવ પાવકં સમુપાશ્રિતઃ ।
વહન્મૂત્રં પુરીષં ચાપ્યપાનઃ પરિવર્તતે ॥

પ્રયત્ને કર્મણિ બલે ય એકસ્ત્રિષુ વર્તતે ।
ઉદાન ઇતિ તં પ્રાહુરધ્યાત્મકુશલા જનાઃ ॥

સન્ધિષ્વપિ ચ સર્વેષુ સન્નિવિષ્ટસ્તથાઽનિલઃ ।
શરીરેષુ મનુષ્યાણાં વ્યાન ઇત્યુપદિશ્યતે ॥

ધાતુષ્વગ્નિસ્તુ વિતતઃ સમાનોઽગ્નિઃ સમીરિતઃ ।
રસાન્ધાતૂંશ્ચ દોષાંશ્ચ વર્તયન્નવતિષ્ઠતે ॥

અપાનપ્રાણયોર્મધ્યે પ્રાણાપાનસમાહિતઃ ।
સમન્વિતસ્ત્વધિષ્ઠાનં સમ્યક્પચતિ પાવકઃ ॥

આસ્યં હિ પાયુસંયુક્તમન્તે સ્યાદ્ગુદસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
સ્રોતસ્તસ્માત્પ્રજાયન્તે સર્વસ્રોતાંસિ દેહિનામ્ ॥

પ્રાણાનાં સન્નિપાતાચ્ચ સન્નિપાતઃ પ્રજાયતે ।
ઊષ્મા સોગ્નિરિતિ જ્ઞેયો યોઽન્નં પચતિ દેહિનામ્ ॥

અગ્નિવેગવહઃ પ્રાણો ગુદાન્તે પ્રતિહન્યતે ।
સ ઊર્ધ્વમાગમ્ય પુનઃ સમુત્ક્ષિપતિ પાવકમ્ ॥

પક્વાશયસ્ત્વધો નાભ્યા ઊર્ધ્વમામાશયઃ સ્મૃતઃ ।
નાભિમધ્યે શરીરસ્ય સર્વે પ્રાણાઃ સમાશ્રિતાઃ ॥

પ્રસૃતા હૃદયાત્સર્વાસ્તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
વહન્ત્યન્નરસાન્નાડ્યો દશપ્રાણપ્રચોદિતાઃ ॥

એષ માર્ગોઽથ યોગાનાં યેન ગચ્છન્તિ તત્પદમ્ ।
જિતક્લમાસના ધીરા સૂર્ધન્યાત્માનમાદધન્ ॥

એવં સર્વેષુ વિહિતઃ પ્રાણાપાનેષુ દેહિનામ્ । તસ્મિન્યોઽવસ્થિતો નિત્યમગ્નિઃ સ્થાલ્યામિવાહિતઃ । ॥