Mahabharata · Chapter 12.182

ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā /
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisañjñitāḥ //

yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ /
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate //
bhṛguruvāca /

amitānāṃ mahāśabdo bhūtānāṃ yāti sambhavam /
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate //

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmā'gniḥ salilaṃ dravaḥ /
pṛthivī cātra sanghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam //

ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam /
śrotraṃ ghrāṇaṃ ramaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasañjñitāḥ //
bharadvāja uvāca /

pañcabhiryadi bhūtaistu yaktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ /
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ //

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ /
vṛkṣā nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ //

na śṛṇunte na paśyanti na gandharasavedinaḥ /
na casparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ //

adravatvādanagnitvādabhūtitvādavāyutaḥ /
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam //
bhṛguruvāca /

ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ /
teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate //

ūṣmato mlāyate varṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca /
mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate //

vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate /
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ //

vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati /
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ //

puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi /
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ //

pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt /
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume //

vakreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet /
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ //

sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt /
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate //

tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau /
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate //

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ /
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate //

tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam /
ityetadiha sanghātaṃ śarīre pṛthivīmayam //

tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca /
agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ //

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā'syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca /
ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ //

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca /
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā //

prāṇātprāṇayate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā /
gacchatyapāne vākcaiva samānane samaḥ sthitaḥ //

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate /
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam //

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān / jyoteḥ paśyati rūpāṇi sparśaṃ vetti ca vāyutaḥ /
śabdaṃ śṛṇoti ca tadaivākāśāttu śarīravān //

gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ /
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān //

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca / nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca /
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ //

jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā /
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ //

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu /
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ //

madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā /
evaṃ ṣaṅkidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ //

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate / jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam /
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān //

śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā / kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ /
evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ //

śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta /
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ //

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca / tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca /
evaṃ dvādaśadhā sparśo vyāvyo guṇa ucyate //

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam /
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam //

ṣaḍ्ja ṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā /
pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān //

eṣa saptavidhaḥ proktaḥ śabda ākāśasambhavaḥ /
tryaisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu //

[mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca / yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino prāṇino'pi vā /
eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye samprakīrtitaḥ //

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasambhavaḥ / ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha // ]

avyāhataiścetayane na vetti viṣamasthitaiḥ /
āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ //

āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu /
mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitā //