મહાભારત · અધ્યાય 12.182

ત એતે ધાતવઃ પઞ્ચ બ્રહ્મા યાનસૃજત્પુરા ।
આવૃતા યૈરિમે લોકા મહાભૂતાભિસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥

યદાઽસૃજત્સહસ્રાણિ ભૂતાનાં સ મહામતિઃ ।
પઞ્ચાનામેવ ભૂતત્વં કથં સમુપપદ્યતે ॥
ભૃગુરુવાચ ।

અમિતાનાં મહાશબ્દો ભૂતાનાં યાતિ સમ્ભવમ્ ।
તતસ્તેષાં મહાભૂતશબ્દોઽયમુપપદ્યતે ॥

ચેષ્ટા વાયુઃ ખમાકાશમૂષ્માઽગ્નિઃ સલિલં દ્રવઃ ।
પૃથિવી ચાત્ર સન્ઘાતઃ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥

ઇત્યેતૈઃ પઞ્ચભિર્ભૂતૈર્યુક્તં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
શ્રોત્રં ઘ્રાણં રમઃ સ્પર્શો દૃષ્ટિશ્ચેન્દ્રિયસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥
ભરદ્વાજ ઉવાચ ।

પઞ્ચભિર્યદિ ભૂતૈસ્તુ યક્તાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
સ્થાવરાણાં ન દૃશ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ॥

અનૂષ્મણામચેષ્ટાનાં ઘનાનાં ચૈવ તત્ત્વતઃ ।
વૃક્ષા નોપલભ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ॥

ન શૃણુન્તે ન પશ્યન્તિ ન ગન્ધરસવેદિનઃ ।
ન ચસ્પર્શં વિજાનન્તિ તે કથં પાઞ્ચભૌતિકાઃ ॥

અદ્રવત્વાદનગ્નિત્વાદભૂતિત્વાદવાયુતઃ ।
આકાશસ્યાપ્રમેયત્વાદ્વૃક્ષાણાં નાસ્તિ ભૌતિકમ્ ॥
ભૃગુરુવાચ ।

ઘનાનામપિ વૃક્ષાણામાકાશોઽસ્તિ ન સંશયઃ ।
તેષાં પુષ્પફલવ્યક્તિર્નિત્યં સમુપપદ્યતે ॥

ઊષ્મતો મ્લાયતે વર્ણં ત્વક્ફલં પુષ્પમેવ ચ ।
મ્લાયતે શીર્યતે ચાપિ સ્પર્શસ્તેનાત્ર વિદ્યતે ॥

વાય્વગ્ન્યશનિનિષ્પેષૈઃ ફલં પુષ્પં વિશીર્યતે ।
શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્માચ્છૃણ્વન્તિ પાદપાઃ ॥

વલ્લી વેષ્ટયતે વૃક્ષં સર્વતશ્ચૈવ ગચ્છતિ ।
ન હ્યદૃષ્ટેશ્ચ માર્ગોઽસ્તિ તસ્માત્પશ્યન્તિ પાદપાઃ ॥

પુણ્યાપુણ્યૈસ્તથા ગન્ધૈર્ધૂપૈશ્ચ વિવિધૈરપિ ।
અરોગાઃ પુષ્પિતાઃ સન્તિ તસ્માજ્જિઘ્રન્તિ પાદપાઃ ॥

પાદૈઃ સલિલપાનાચ્ચ વ્યાધીનાં ચાપિ દર્શનાત્ ।
વ્યાધિપ્રતિક્રિયત્વાચ્ચ વિદ્યતે રસનં દ્રુમે ॥

વક્રેણોત્પલનાલેન યથોર્ધ્વં જલમાદદેત્ ।
તથા પવનસંયુક્તઃ પાદૈઃ પિબતિ પાદપઃ ॥

સુખદુઃખયોશ્ચ ગ્રહણાચ્છિન્નસ્ય ચ વિરોહણાત્ ।
જીવં પશ્યામિ વૃક્ષાણામચૈતન્યં ન વિદ્યતે ॥

તેન તજ્જલમાદત્તં જરયત્યગ્નિમારુતૌ ।
આહારપરિણામાચ્ચ સ્નેહો વૃદ્ધિશ્ચ જાયતે ॥

જઙ્ગમાનાં ચ સર્વેષાં શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ।
પ્રત્યેકશઃ પ્રભિદ્યન્તે યૈઃ શરીરં વિચેષ્ટતે ॥

ત્વક્ચ માંસં તથાઽસ્થીનિ મજ્જા સ્નાયુશ્ચ પઞ્ચમમ્ ।
ઇત્યેતદિહ સન્ઘાતં શરીરે પૃથિવીમયમ્ ॥

તેજો હ્યગ્નિસ્તથા ક્રોધશ્ચક્ષુરૂષ્મા તથૈવ ચ ।
અગ્નિર્જરયતે યચ્ચ પઞ્ચાગ્નેયાઃ શરીરિણઃ ॥

શ્રોત્રં ઘ્રાણં તથાઽસ્યં ચ હૃદયં કોષ્ઠમેવ ચ ।
આકાશાત્પ્રાણિનામેતે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ ॥

શ્લેષ્મા પિત્તમથ સ્વેદો વસા શોણિતમેવ ચ ।
ઇત્યાપઃ પઞ્ચધા દેહે ભવન્તિ પ્રાણિનાં સદા ॥

પ્રાણાત્પ્રાણયતે પ્રાણી વ્યાનાદ્વ્યાયચ્છતે તથા ।
ગચ્છત્યપાને વાક્ચૈવ સમાનને સમઃ સ્થિતઃ ॥

ઉદાનાદુચ્છ્વસિતિ ચ પ્રતિભેદાચ્ચ ભાષતે ।
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ ચેષ્ટયન્તીહ દેહિનમ્ ॥

ભૂમેર્ગન્ધગુણાન્વેત્તિ રસં ચાદ્ભ્યઃ શરીરવાન્ । જ્યોતેઃ પશ્યતિ રૂપાણિ સ્પર્શં વેત્તિ ચ વાયુતઃ ।
શબ્દં શૃણોતિ ચ તદૈવાકાશાત્તુ શરીરવાન્ ॥

ગન્ધઃ સ્પર્શો રસો રૂપં શબ્દશ્ચાત્ર ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
તસ્ય ગન્ધસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરાભિહિતાન્ગુણાન્ ॥

ઇષ્ટશ્ચાનિષ્ટગન્ધશ્ચ મધુરઃ કટુરેવ ચ । નિર્હારી સંહતઃ સ્નિગ્ધો રૂક્ષો વિશદ એવ ચ ।
એવં નવવિધો જ્ઞેયઃ પાર્થિવો ગન્ધવિસ્તરઃ ॥

જ્યોતિઃ પશ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યાં સ્પર્શં વેત્તિ ચ વાયુના ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસશ્ચાપિ ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ॥

રસજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ।
રસો બહુવિધઃ પ્રોક્તઃ સૂરિભિઃ પ્રથિતાત્મભિઃ ॥

મધુરો લવણસ્તિક્તઃ કષાયોઽમ્લઃ કટુસ્તથા ।
એવં ષઙ્કિધવિસ્તારો રસો વારિમયઃ સ્મૃતઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ ત્રિગુણં જ્યોતિરુચ્યતે । જ્યોતિઃ પશ્યતિ રૂપાણિ રૂપં ચ બહુધા સ્મૃતમ્ ।
હ્રસ્વો દીર્ઘસ્તથા સ્થૂલશ્ચતુરસ્રોઽણુવૃત્તવાન્ ॥

શુક્લઃ કૃષ્ણસ્તથા રક્તઃ પીતો નીલારુણસ્તથા । કઠિનશ્ચિક્કણઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલો મૃદુદારુણઃ ।
એવં દ્વાદશવિસ્તારો જ્યોતીરૂપગુણઃ સ્મૃતઃ ॥

શબ્દસ્પર્શૌ ચ વિજ્ઞેયૌ દ્વિગુણો વાયુરિત્યુત ।
વાયવ્યસ્તુ ગુણઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શશ્ચ બહુધા સ્મૃતઃ ॥

ઉષ્ણઃ શીતઃ સુખો દુઃખઃ સ્નિગ્ધો વિશદ એવ ચ । તથા ખરો મૃદૂ રૂક્ષો લઘુર્ગુરુતરોઽપિ ચ ।
એવં દ્વાદશધા સ્પર્શો વ્યાવ્યો ગુણ ઉચ્યતે ॥

તત્રૈકગુણમાકાશં શબ્દ ઇત્યેવ તત્સ્મૃતમ્ ।
તસ્ય શબ્દસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરં વિવિધાત્મકમ્ ॥

ષડ્્જ ઋષભગાન્ધારૌ મધ્યમો ધૈવતસ્તથા ।
પઞ્ચમશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાપિ નિષાદવાન્ ॥

એષ સપ્તવિધઃ પ્રોક્તઃ શબ્દ આકાશસમ્ભવઃ ।
ત્ર્યૈસ્વર્યેણ તુ સર્વત્ર સ્થિતોઽપિ પટહાદિષુ ॥

[મૃદઙ્ગભેરીશઙ્ખાનાં સ્તનયિત્નો રથસ્ય ચ । યઃ કશ્ચિચ્છ્રૂયતે શબ્દઃ પ્રાણિનો પ્રાણિનોઽપિ વા ।
એતેષામેવ સર્વેષાં વિષયે સમ્પ્રકીર્તિતઃ ॥

એવં બહુવિધાકારઃ શબ્દ આકાશસમ્ભવઃ । આકાશજં શબ્દમાહુરેભિર્વાયુગુણૈઃ સહ ॥ ]

અવ્યાહતૈશ્ચેતયને ન વેત્તિ વિષમસ્થિતૈઃ ।
આપ્યાય્યન્તે ચ તે નિત્યં ધાતવસ્તૈસ્તુ ધાતુભિઃ ॥

આપોઽગ્નિર્મારુતશ્ચૈવ નિત્યં જાગ્રતિ દેહિષુ ।
મૂલમેતે શરીરસ્ય વ્યાપ્ય પ્રાણાનિહ સ્થિતા ॥