Mahabharata · Chapter 12.174

atikrāmati kāle'sminsarvabhūtakṣayāvahe /
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira //

dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vai /
babhūva putro medhāvī medhāvīnāma nāmataḥ //

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam /
mokṣadharmārthakuśalo lokatantravicakṣaṇaḥ //
putra uvāca /

dhīraḥ kiṃsvittāta kuryātprajānan kṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām /
pitastadācakṣva yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam //
pitovāca /

vedānadhītya brahmacaryeṇa putra putrānicchetpāvanārthaṃ pitṛṇām /
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet //
putra uvāca /

evamabhyāhate loke samantātparivārite /
amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase //
pitovāca /

kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ /
amoghāḥ kāḥ patantīha kinnu bhīṣayasīva mām //
putra uvāca /

mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ / ahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase /
amoghā rātrayaścāpi nityamāyānti yānti ca //
pitovāca /

yathā'hametajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha /
so'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenevāvṛtaścaran //
putra uvāca /

rātryāṃrātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā /
tadaiva bandhyaṃ divasamiti vindyādvicakṣaṇaḥ //

gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā /
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyoti mānavam //

puṣpāṇīva vicinvantamanyatra gatamānasam /
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati //

adyaiva kuru yacchreyo mā tvāṃ kālo'tyagādayam /
akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai samprakarṣati //

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam /
nahi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtam //

ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo bhaviṣyati / yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanityaṃ khalu jīvitam /
kṛte dharme bhavetkīrtiriha pretya ca vai sukham //

mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārthamudyataḥ /
kṛtvā kāryamakāryaṃ vā puṣṭimeṣāṃ prayacchati //

taṃ putrapaśusampannaṃ vyāsaktamanasaṃ naram /
suptaṃ vyāghro mṛgamiva mṛtyurādāya gacchati //

sañcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam /
vyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati //

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam /
evamīhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe //

kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ karmaṇāṃ karmasañjñitam /
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati //

durbalaṃ balavantaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim /
aprāptaṃ sarvakāmārthānmṛtyurādāya gacchati //

nṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇam /
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi //

jātamevāntako'ntāya jarā cānveti dehinam /
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ //

atyorvā mukhametadvai yā grāme vasato ratiḥ /
vānāmeṣa vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ //

tebandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ravi /
chettvetā sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ //

hiṃsayati yo jantūnmanovākkāyahetubhiḥ /
jīvitārthāpanayanaiḥ prāṇibhirna sa hiṃsyate //

na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate /
ṛte satyamasattyājyaṃ satye hyamṛtamāśritam //

tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ /
satyāgamaḥ sadā dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet //

amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam /
mṛtyurāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam //

so'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ /
samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃhāsyāmyamartyavat //

śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ /
vāṅbhanaḥ karmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane //

paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo caṣṭumarhati /
antavadbhiriva prājñaḥ kṣetrayajñaiḥ piśācavat //

yasya vāṅbhanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā /
tapastyāgaśca satyaṃ ca sa vai sarvamavāpnuyāt //

nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ /
nāsti rāgasamanduḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham //

ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajopi vā /
ātmanyeva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā //

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca /
śīlaṃ sthitirdaṇḍanidhānamārjavaṃ tatastataścoparabhaḥ kriyābhyaḥ //

kiṃ te dhanairbāndhavairvāpi kiṃ te kiṃ te dārairbrāhmaṇa yo mariṣyasi /
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāḥ pitā ca //
bhīṣma uvāca /

putrasyaitadvacaḥ śrutvā yathā'kārṣītpitā nṛpa /
tathā tvamapi vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ //