Mahabharata · Chapter 12.173

dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ /
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhasi sattama //
bhīṣma uvāca /

sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ /
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā //

yasminyasmiṃstu viṣaye yoyo yāti viniścayam /
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattam //

yathāyathā ca paryeti lokatantramasāravat /
tathātathā virāgo'tra jāyate nātra saṃśayaḥ //

evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira /
ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ //
yudhiṣṭhira uvāca /

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte /
yayā buddhyā nudecchoka tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte /
ahoduḥkhamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret //

atrāpyudāharantīmamihāsaṃ purātanam /
yathā senajitaṃ vipraḥ kaścidetyābravītsuhṛt //

putraśokābhisantaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam /
viṣaṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā vipro vacanamabravīt //

kinnu muhyasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kimanu śocasi /
yadā tvāmapi śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gātim //

tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate /
sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam //
senajiduvāca /

kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana /
kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi //
brāhmaṇa uvāca /

hṛṣyantamavasīdantaṃ sukhaduḥkhaviparyaye /
ātmānamanuśocāmi yo mamaiṣa hṛdi sthitaḥ //

paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣiktāni sarvaśaḥ /
uttamādhamamadhyāni teṣu teṣviha karmasu //

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama / yathā mama tathā'nyeṣāmiti matvā na me vyathā /
etāṃ buddhimahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe //

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau /
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ //

evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā /
teṣu sneho na kartavyo viprayogo dhruvo hi taiḥ //

adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ /
na tvā'sau veda na tvantaṃ kasmāttvamanuśocasi //

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham /
sukhātsañjāyate duḥkhaṃ duḥkhātsañjāyate sukham //

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham /
sukhaduḥkhe manuṣyāṇāṃ cakravatparivartataḥ //

sukhāttvaṃ duḥkhamāpannaḥ punarāpatsyase sukham /
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham //

[śarīramevāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram /
yadyaccharīreṇa karoti karma tenaiva dehī samupāśnute tat //

jīvitaṃ ca śarīreṇa tenaiva saha jāyate /
ubhe saha vivartete ubhe saha vinaśyataḥ //

snehapāśairbahuvidhairāviṣṭaviṣayā janāḥ /
akṛtārthāśca sīdante jalaiḥ saikatasetavaḥ //

snehena tailavatsarvaṃ sargacakre nipīḍyate /
tilapīḍairivākramya kleśairajñānasambhavaiḥ //

sañcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ /
ekaḥ kleśānavāpnoti paratreha ca mānavaḥ //

putradārakuṭumbeṣu prasaktāḥ sarvamānavāḥ /
śokapaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva //

putranāśe vittanāśe jñātisambandhināmapi / prāpyate sumahadduḥkhaṃ dāvāgnipratimaṃ vibho /
daivāyattamidaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau //

asuhṛtsasuhṛccāpi saśatrurmitravānapi / saprajñaḥ prajñayā hīno daivena labhate sukham // ]

nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ /
na ca prajñā'lamarthānāṃ na sukhānāmalaṃ dhanam //

na buddhirdhanalābhāya na mauḍhyamasamṛddhye /
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ //

buddhimantaṃ ca śūraṃ ca mūḍhaṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim /
durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham //

dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca /
payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ //

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ /
te narāḥ sukhamedhante kliśyatyantarito janaḥ //

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire /
antaprāptiṃ sukhaṃ prāhurduḥkhamantaramantayoḥ //

sukhaṃ svapiti durmedhāḥ svāni karmāṇyacintayan /
avijñānena mahatā kambaleneva saṃvṛtaḥ //

ye ca buddhiṃ parāṃ prāptā dvandvātītā vimatsarāḥ /
tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana //

atha ye buddhimaprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām /
te'tivelaṃ prahṛṣyanti santāpamupayānti ca //

nityaṃ pramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva /
avalepena mahatā paritṛptā vicetasaḥ //

sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam /
bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase //

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam /
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ //

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca /
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam //

buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣumanahankṛtam /
śāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram //

etāṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhacittaścaredbudhaḥ / śuklakṛṣṇagatijñaṃ taṃ devāsuravinirgamam /
udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭumarhati //

yannimatto bhavecchokasrāso vā krodha eva vā /
āyāso vā yato mūlaṃ tadekāṅgamapi tyajet //

yadyattyajati kāmanāṃ tatsukhasyābhipūryate /
kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanuvinaśyati //

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham /
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām //

pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham /
prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate tādṛśaṃ naram //

evamava kilaitāni priyāṇyevāpriyāṇi ca /
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca //

etāṃ buddhiṃ samāsthāya nāvasīdedguṇānvitaḥ /
sarvānkāmāñjugupsena kopaṃ kurvīta pṛṣṭhataḥ //

vṛtta eva hṛdi prauḍho mṛtyurepa manobhavaḥ /
krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ //

yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ /
tadātmajyotirātmaśrīrātmanyeva prasīdati //

kiñcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam /
tadeva paritāpāya nāśe sampadyate tadā //

na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna vibhyati /
yadā necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tadā //

ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye /
priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyati //

yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam /
karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā //

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ /
yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ //

atra piṅgalayā gītā gāthā śṛṇu narādhipa /
yathā sā kṛcchrakāle'pi lebhe śarma sanātanam //

sankete piṅgalā veśyā kāntenāsīdvinākṛtā /
atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhimāsthāpayattadā //
piṅgalovāca /

unmattā'hamanunmattaṃ kāntamanvavasaṃ ciram /
antike ramaṇaṃ santaṃ nainamadhyagamaṃ purā //

ekasthūṇaṃ navadvāramapidhāsyāmyagārakam /
kā hyakāntamihāyāntaṃ kānta ityabhimaṃsyate //

akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtāśca nararūpiṇaḥ /
na punarvañcayiṣyanti pratibuddhā'smi jāgṛmi //

anartho'pi bhavatyartho daivātpūrvakṛtena vā /
sambuddhā'haṃ nirākārā nāhamadyājitendriyā //

sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham /
āśāmanāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā //
bhīṣma uvāca /

etaiścānyaiśca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ /
paryavasthāpito rājā senajinmumude sukham //