મહાભારત · અધ્યાય 12.174

અતિક્રામતિ કાલેઽસ્મિન્સર્વભૂતક્ષયાવહે ।
કિં શ્રેયઃ પ્રતિપદ્યેત તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પિતુઃ પુત્રેણ સંવાદં તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

દ્વિજાતેઃ કસ્યચિત્પાર્થ સ્વાધ્યાયનિરતસ્ય વૈ ।
બભૂવ પુત્રો મેધાવી મેધાવીનામ નામતઃ ॥

સોઽબ્રવીત્પિતરં પુત્રઃ સ્વાધ્યાયકરણે રતમ્ ।
મોક્ષધર્માર્થકુશલો લોકતન્ત્રવિચક્ષણઃ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

ધીરઃ કિંસ્વિત્તાત કુર્યાત્પ્રજાનન્ ક્ષિપ્રં હ્યાયુર્ભ્રશ્યતે માનવાનામ્ ।
પિતસ્તદાચક્ષ્વ યથાર્થયોગં મમાનુપૂર્વ્યા યેન ધર્મં ચરેયમ્ ॥
પિતોવાચ ।

વેદાનધીત્ય બ્રહ્મચર્યેણ પુત્ર પુત્રાનિચ્છેત્પાવનાર્થં પિતૃણામ્ ।
અગ્નીનાધાય વિધિવચ્ચેષ્ટયજ્ઞો વનં પ્રવિશ્યાથ મુનિર્બુભૂષેત્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

એવમભ્યાહતે લોકે સમન્તાત્પરિવારિતે ।
અમોઘાસુ પતન્તીષુ કિં ધીર ઇવ ભાષસે ॥
પિતોવાચ ।

કથમભ્યાહતો લોકઃ કેન વા પરિવારિતઃ ।
અમોઘાઃ કાઃ પતન્તીહ કિન્નુ ભીષયસીવ મામ્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

મૃત્યુનાભ્યાહતો લોકો જરયા પરિવારિતઃ । અહોરાત્રાઃ પતન્ત્યેતે નનુ કસ્માન્ન બુધ્યસે ।
અમોઘા રાત્રયશ્ચાપિ નિત્યમાયાન્તિ યાન્તિ ચ ॥
પિતોવાચ ।

યથાઽહમેતજ્જાનામિ ન મૃત્યુસ્તિષ્ઠતીતિ હ ।
સોઽહં કથં પ્રતીક્ષિષ્યે જાલેનેવાવૃતશ્ચરન્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

રાત્ર્યાંરાત્ર્યાં વ્યતીતાયામાયુરલ્પતરં યદા ।
તદૈવ બન્ધ્યં દિવસમિતિ વિન્દ્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥

ગાધોદકે મત્સ્ય ઇવ સુખં વિન્દેત કસ્તદા ।
અનવાપ્તેષુ કામેષુ મૃત્યુરભ્યોતિ માનવમ્ ॥

પુષ્પાણીવ વિચિન્વન્તમન્યત્ર ગતમાનસમ્ ।
વૃકીવોરણમાસાદ્ય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

અદ્યૈવ કુરુ યચ્છ્રેયો મા ત્વાં કાલોઽત્યગાદયમ્ ।
અકૃતેષ્વેવ કાર્યેષુ મૃત્યુર્વૈ સમ્પ્રકર્ષતિ ॥

શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકમ્ ।
નહિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતમસ્ય ન વા કૃતમ્ ॥

કો હિ જાનાતિ કસ્યાદ્ય મૃત્યુકાલો ભવિષ્યતિ । યુવૈવ ધર્મશીલઃ સ્યાદનિત્યં ખલુ જીવિતમ્ ।
કૃતે ધર્મે ભવેત્કીર્તિરિહ પ્રેત્ય ચ વૈ સુખમ્ ॥

મોહેન હિ સમાવિષ્ટઃ પુત્રદારાર્થમુદ્યતઃ ।
કૃત્વા કાર્યમકાર્યં વા પુષ્ટિમેષાં પ્રયચ્છતિ ॥

તં પુત્રપશુસમ્પન્નં વ્યાસક્તમનસં નરમ્ ।
સુપ્તં વ્યાઘ્રો મૃગમિવ મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

સઞ્ચિન્વાનકમેવૈનં કામાનામવિતૃપ્તકમ્ ।
વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાદાય મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્ ।
એવમીહાસુખાસક્તં કૃતાન્તઃ કુરુતે વશે ॥

કૃતાનાં ફલમપ્રાપ્તં કર્મણાં કર્મસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
ક્ષેત્રાપણગૃહાસક્તં મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

દુર્બલં બલવન્તં ચ શૂરં ભીરું જડં કવિમ્ ।
અપ્રાપ્તં સર્વકામાર્થાન્મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ॥

નૃત્યુર્જરા ચ વ્યાધિશ્ચ દુઃખં ચાનેકકારણમ્ ।
અનુષક્તં યદા દેહે કિં સ્વસ્થ ઇવ તિષ્ઠસિ ॥

જાતમેવાન્તકોઽન્તાય જરા ચાન્વેતિ દેહિનમ્ ।
અનુષક્તા દ્વયેનૈતે ભાવાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ॥

અત્યોર્વા મુખમેતદ્વૈ યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ।
વાનામેષ વૈ ગોષ્ઠો યદરણ્યમિતિ શ્રુતિઃ ॥

તેબન્ધની રજ્જુરેષા યા ગ્રામે વસતો રવિ ।
છેત્ત્વેતા સુકૃતો યાન્તિ નૈનાં છિન્દન્તિ દુષ્કૃતઃ ॥

હિંસયતિ યો જન્તૂન્મનોવાક્કાયહેતુભિઃ ।
જીવિતાર્થાપનયનૈઃ પ્રાણિભિર્ન સ હિંસ્યતે ॥

ન મૃત્યુસેનામાયાન્તીં જાતુ કશ્ચિત્પ્રબાધતે ।
ઋતે સત્યમસત્ત્યાજ્યં સત્યે હ્યમૃતમાશ્રિતમ્ ॥

તસ્માત્સત્યવ્રતાચારઃ સત્યયોગપરાયણઃ ।
સત્યાગમઃ સદા દાન્તઃ સત્યેનૈવાન્તકં જયેત્ ॥

અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ચ દ્વયં દેહે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
મૃત્યુરાપદ્યતે મોહાત્સત્યેનાપદ્યતેઽમૃતમ્ ॥

સોઽહં હ્યહિંસ્રઃ સત્યાર્થી કામક્રોધબહિષ્કૃતઃ ।
સમદુઃખસુખઃ ક્ષેમી મૃત્યુંહાસ્યામ્યમર્ત્યવત્ ॥

શાન્તિયજ્ઞરતો દાન્તો બ્રહ્મયજ્ઞે સ્થિતો મુનિઃ ।
વાઙ્ભનઃ કર્મયજ્ઞશ્ચ ભવિષ્યામ્યુદગાયને ॥

પશુયજ્ઞૈઃ કથં હિંસ્રૈર્માદૃશો ચષ્ટુમર્હતિ ।
અન્તવદ્ભિરિવ પ્રાજ્ઞઃ ક્ષેત્રયજ્ઞૈઃ પિશાચવત્ ॥

યસ્ય વાઙ્ભનસી સ્યાતાં સમ્યક્પ્રણિહિતે સદા ।
તપસ્ત્યાગશ્ચ સત્યં ચ સ વૈ સર્વમવાપ્નુયાત્ ॥

નાસ્તિ વિદ્યાસમં ચક્ષુર્નાસ્તિ સત્યસમં તપઃ ।
નાસ્તિ રાગસમન્દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગસમં સુખમ્ ॥

આત્મન્યેવાત્મના જાત આત્મનિષ્ઠોઽપ્રજોપિ વા ।
આત્મન્યેવ ભવિષ્યામિ ન માં તારયતિ પ્રજા ॥

નૈતાદૃશં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ ।
શીલં સ્થિતિર્દણ્ડનિધાનમાર્જવં તતસ્તતશ્ચોપરભઃ ક્રિયાભ્યઃ ॥

કિં તે ધનૈર્બાન્ધવૈર્વાપિ કિં તે કિં તે દારૈર્બ્રાહ્મણ યો મરિષ્યસિ ।
આત્માનમન્વિચ્છ ગુહાં પ્રવિષ્ટં પિતામહાસ્તે ક્વ ગતાઃ પિતા ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પુત્રસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા યથાઽકાર્ષીત્પિતા નૃપ ।
તથા ત્વમપિ વર્તસ્વ સત્યધર્મપરાયણઃ ॥