Mahabharata · Chapter 12.165

ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīmbhūte yudhiṣṭhiraḥ /
papracchāvasathaṃ gatvā bhrātṛnvidurapañcamān //

dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā /
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ //

kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai /
sampṛṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathābadvaktumarhatha //

tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān /
jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran //
vidura uvāca /

bahuśrutaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā /
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasampadaḥ //

etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ /
etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam //

dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ /
dharmeṇa devā divi ca dharme cārthaḥ samāhitaḥ //

dharmo rājanguṇaḥ śreṣṭho madhyamo hyartha ucyate /
kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ //

tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā /
tathā ca sarvabhūteṣu vartitavyaṃ yatātmanā //
vaiśampāyana uvāca /

samāptavacane tasminbhīmakarmā dhanañjayaḥ /
tato'rthagatitattvajño jagau vākyaṃ pracoditaḥ //

karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārtā praśasyate /
kṛṣirvāṇijyagorakṣaṃ śilpāni vividhāni ca //

artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ /
nivṛtte'rthe na vartete dharmakāmāviti śrutiḥ //

viṣahetārthavāndharmamārādhayitumuttamam /
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ //

arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ /
arthasiddhyā vinirvṛttāvṛbhāvetau bhaviṣyataḥ //

tadgatārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ /
brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate //

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ /
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak //

kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hi susaṃyatāḥ /
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ //

arthārthinaḥ santi nityaṃ paritaṣyanti karmabhiḥ / arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥ /
kulapratyāgamāścaike svaṃsvaṃ dharmamanuṣṭhitāḥ //

āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare /
aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśitā //

bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān / etanmatimatāṃśreṣṭha mataṃ mama yathātatham /
anayostu vibodha tvaṃ vacanaṃ śakrakaṇvayoḥ //
vaiśampāyana uvāca /

tathā dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram /
nakulaḥ sahadevaśca vākyamūcaturuttamam //

āsīnaśca śayānaśca vicarannapi vā sthitaḥ /
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi //

asmiṃstu vai vinirvṛtte durlabhe paramapriye /
iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ //

yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ /
madhvivāmṛtasaṃsṛṣṭaṃ tasmādetau matāviha //

anarthasya na kāmosti tathā'rtho'dharmiṇaḥ kutaḥ /
tasmādudvijale loko dharmārthābhyāṃ bahiṣkṛtāt //

tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā /
viśvasteṣu hi bhūteṣu kalpate sarvameva hi //

dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tato'rthaṃ dharmasaṃyutam /
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam //
vaiśampāyana uvāca /

virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau /
bhīmasenastato vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame //

nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati /
nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate //

kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ /
palāśāḥ śākamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ //

vedopavedeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ /
śrāddhe yajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe //

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā /
deśadharmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu //

samudraṃ vā viśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ /
kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena santatam //

nāsti nāsīnna bhavitā bhūtaṃ kāmamṛte param /
etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau //

navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ /
śreyastailaṃ na piṇyāko ghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ //

śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ / puṣpato madhviva paraṃ kāmātsañjāyate sukham /
kāmo dharmārthayoryoniḥ kāmaścātha tadātmakaḥ //

[nākāmato brāhmaṇāḥ svannamarthā nnākāmato dadati brāhmaṇebhyaḥ /
nākāmato vividhā lokaceṣṭā tasmātkāmaḥ prāk trivargasya dṛṣṭaḥ // ]

sucāruveṣābhiralankṛtābhi rmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ /
ramasva yoṣidbhirupetya kāmaṃ kāmo hi rājanparamābhirāmaḥ //

buddhirmamaiṣā parikhāsthitasya mābhūdvicārastava dharmaputra /
svātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāra masastavākyaṃ paramānṛśaṃsam //

varmārthakāmāḥ samameva sevyā yo hyekabhaktaḥ sa naro jaghanyaḥ /
dvayostu saktaṃ pravadanti madhyamaṃ sa uttamo yo'bhiratastrivarge //

prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ /
tato vacaḥ sangrahavistareṇa proktvā'tha vīrānvirarāma bhīmaḥ //

tato muhūrtādatha dharmarājo vākyāni teṣāmanucintya samyak /
uvāca vācā'vitathaṃ smayanvai bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ //

niḥsaṃśayaṃ niścitasarvaśāstrāḥ sarve bhavanto viditapramāṇāḥ /
vijñātukāmasya mameha vākya muktaṃ yadvo naiṣṭhikaṃ tacchrutaṃ me / ihānuvaṃśaṃ gadato mamāpi vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ //

yo vai na pāpe nirato na puṇye nārthe na dharme manujo na kāme /
vimuktadoṣaḥ samaphalgusāro vimucyate duḥkhasukhātsa siddhaḥ //

bhūtāni jātīmaraṇānvitāni jarāvikāraiśca samanvitāni /
bhūyaśca taistairupasevitāni mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ //

snehena baddhasya na santi tāni caivaṃ svayambhūrbhagavānuvāca /
bodhāya nirvāṇaparā bhavanti tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca //

etacca mukhyaṃ na tu kāmakāro yathā niyukto'smi tathā karomi /
bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte vidhirbalīyāniti vitta sarve //

na karmaṇā'pnotyanavāpyamarthaṃ yadbhāvi tadvai bhavatīti vidmaḥ /
trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ tasmādado lokahitāya guhyam //
vaiśampāyana uvāca /

tadagryabuddhervacanaṃ manonugaṃ samastamājñāya tathāhi hetumat /
tadā praṇeduśca jaharṣire ca te kurupravīrāya ca cakrire'ñjalim //

sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ manonugāṃ nirgatavākyakaṇṭakām /
niśamya tāṃ pārthivabhāṣitāṃ giraṃ pārthasya sarve praṇatā babhūvuḥ //

tathaiva rājā praśaśaṃs vīryavān punaśca papraccha saridvarāsutam /
dharmārthakāmeṣu viniścayajñaṃ tataḥ paraṃ dharmamahīnacetasam //