Mahabharata · Chapter 12.164

kathāntaramathāsādya svaṅgayuddhaviśāradaḥ /
nakulaḥ śaratalpasthamidamāha pitāmahām //
nakula uvāca /

dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭhamitivādaḥ pitāmaha /
matastu mama dharmajñaḥ khaṅga eva susaṃśitaḥ //

chinne ca kārmuke rājanprakṣīṇeṣu śareṣu ca /
khaṅgena śakyate yoddhumātmānaṃ parirakṣitum //

śarāsanadharāṃścaiva gadāśaktidharāṃstadā /
ekaḥ khaṅgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum //

atra me saṃśayaścaiva kautūhalamatīva ca /
kiṃsvitpraharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva //

kathaṃ cotpāditaḥ khaṅgaḥ kasmai cārthāya kena vā /
pūrvācāryaṃ ca khaṅgasya pravravīhi pitāmaha //
vaiśampāyana uvāca /

tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ /
svarakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavatsukham //

tatastasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam /
śikṣayā copapannāya droṇaśiṣyāya pṛcchate //

uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ /
śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane //
bhīṣma uvāca /

tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yathaitatparipṛcchasi /
prabodhito'smi bhavatā sānumāniva parvataḥ //

salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvamabhūdidam /
aprajñātamanākāśamanirdeśyamahītalam //

tamassaṃvṛtamasparśamatigambhīradarśanam /
niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ //

so'sṛjadvāyumagniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān /
ākāśamamṛjaccordhvamadhno bhūmiṃ ca nairṛtim //

tataḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃstathā / saṃvatsarānahorātrānṛtūnatha lavānkṣaṇān /

tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ / janayāmāsa bhagavānputrānuttamatejasaḥ /

marīciṃ bhṛgumatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum /
vasiṣṭhāṅgirasau cobhau bharadvājaṃ tathaiva ca //

prajāpatistathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭimajījanāt /
tāśca brahmarpīnsarvānprajārthaṃ pratipedire //

tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇāstathā /
gandharvāpsarasaścaiva rakṣāsi vividhāni ca //

patatrimṛgamīnāśca gāvaścaiva mahoragāḥ /
nānākṛtibalāścānye jalakṣitivicāriṇaḥ //

udbhijjāḥ svedajāścaiva sāṇḍajāśca jarāyujāḥ /
ajñe tāta jagatsarvaṃ tathā sthāvarajaṅgamam //

ataḥ sargamimaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ /
aśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca jujupe punaḥ //

smandharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ / ---tyā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ /

bhṛ---tryaṅgirasaḥ siddhāḥ kaśyapaśca tapodhanāḥ /
vaṣṭhagautamāgastyāstathā nāradaparvatau //

krayo bālakhilyāśca prabhāsāḥ sikatāstathā /
ghṛgācyā somavāyavyā vaiśvānaramarīcipāḥ //

karūpāścaiva haṃsāśca ṛṣayo vā'gniyonayaḥ /
---paprasthāḥ pṛśnayaśca sthitā brahmānuśāsane //

dānavendrāstvatikramya tatpitāmahaśāsanam /
dharmasyāpanayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ //

hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo virocanaḥ /
śambaro vipracittiśca prahlādo namucirbaliḥ //

ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ /
dharmasetumatikramya remire'dharmaniścayāḥ //

sarve tulyābhijātīyā yathā devāstathā vayam /
ityevaṃ hetumāsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ //

na priyaṃ nāpyanukrośaṃ cakrurbhūteṣu bhārata /
trīnupāyānatikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ //

na jagmuḥ saṃvidaṃ taiśca darpādasurasattamāḥ /
atha vai bhagavānbrahmā sarvalokanamaskṛtaḥ //

tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake /
śatayojanavistāre maṇimuktācayācite //

tasmingirivare putra puṣpitadrumakānane /
tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye //

tato varṣasahasrānte vitānamakarotprabhuḥ /
vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam //

ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ /
marudbhiḥ parisankīrṇaṃ dīpyamānaiśca pāvakaiḥ //

kāñcanairyajñabhāṇḍaiśca bhrājiṣṇubhiralankṛtam /
vṛtaṃ devagaṇaiścaiva prababhau yajñamaṇḍalam //

tathā brahmarṣibhiścaiva sadasyairupaśobhitam /
atra ghoratamaṃ vṛttamṛṣīṇāṃ me pariśrutam //

candramā vimalaṃ vyoma yathā'bhyuditatārakam /
vidāryāgniṃ tathā bhūtamutthitaṃ śrūyate tadā //

lonītpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram /
prāṃśumuddharṣaṇaṃ cāpi tathaiva hyamitaujasam //

asminnutpadyamāne ca pracacāsa vasundharā /
mahormikalilāvartaśrukṣubhe sa mahodadhiḥ //

petuścotkā mahotpātāḥ śākhāśca mumucurdrumāḥ / aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaścāśivo vavau /
muhurmuhuśca bhūtāni prāvyathanta bhayāttathā //

tataḥ sa tumulaṃ dṛṣṭvā tadbhūtaṃ samupasthitam /
maharṣisuragandharvānuvācedaṃ pitāmahaḥ //

mayaivaṃ cintitaṃ bhūtamasirnāmaiṣa vīryavān /
rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām //

tatastadrupamutsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ /
vimalastīkṣṇadhāraśca kālāntaka ivodyataḥ //

tatastaṃ nīlakaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave /
brahmā dadāvasiṃ tīkṣṇamadharmaprativāraṇam //

tataḥ sa bhagavānrudro brahmarṣigaṇapūjitaḥ /
pragṛhmāsimameyātmā rūpamanyaccakāra ha //

caturbāhuḥ spṛśanmūrdhnā bhūmiṣṭho'pi diśo daśa /
ūrdhvadṛṣṭirmahābāhurmukhājjvālāḥ samutsṛjan //

vikurvanbahudhā varṇānnīlapāṇḍuralohitān /
bibhratkṛṣṇājinaṃ vāso hemapravaratārakam //

netraṃ caikaṃ lalāṭasthaṃ bhāskarapratimaṃ mahat /
śuśubhāte suvimale dve netre kṛṣṇapiṅgale //

tato devo mahādevaḥ śūlapāṇirbhagākṣihā /
sampragṛhya tu nistriṃśaṃ kālāgnisamavarcasam //

trikūṭaṃ carma codyamya savidyutamivāmbudam / cacāra vividhānmārgāndānavāntacikīrṣayā /
vidhunvannasimākāśe tathā yuddhacikīrṣayā //

tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ /
babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata //

tadrūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarmacikīrṣayā /
niśāmya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ //

aśmabhiścāmyavarṣanta pradīptaiśca tatholmukaiḥ /
ghoraiḥ praharaṇaiścānyaiḥ kṣuradhārairayasmayaiḥ //

tatastu dānavānīkaṃ sampraṇetṛkamapyuta /
khaṅgaṃ dṛṣṭvā balādhūtaṃ pramumoha cacāla ca //

citraṃ śīghrapadatvācca carantamasipāṇinam /
tamekamasurāḥ sarve sahasramiti menire //

chindanbhindanrujankṛntandārayanprathamannapi /
acaradvairisaṅgheṣu dāvāgniriva kakṣagaḥ //

asivegaprabhagnāste chinnabāhūruvakṣasaḥ /
uttamāṅgaprakṛttāśca petururvyāṃ mahābalāḥ //

apare dānavā bhagnāḥ khaṅgadhārāvapīḍitāḥ /
anyonyamabhinardanto diśaḥ sampratipedire //

bhūmiṃ kecitpraviviśuḥ parvatānapare tathā /
apare jagmurākāsamapare'mbhaḥ samāviśan //

tasminmahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe /
babhūva bhūḥ pratibhayā māṃsaśoṇitakardamā //

dānavānāṃ śarīraiśca patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ /
samākīrṇā mahābāho śailairiva sakiṃśukaiḥ //

rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā / raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā //

sa rudro dānavānhatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat /
raudraṃ rupamathākṣipya cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ //

tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇāstathā /
jayenādbhutakalpena devadevamathāstuvan //

tataḥ sa bhagavānrudro dānavakṣatajokṣitam /
asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave //

viṣṇurmarīcaye prādānmarīcirbhārgavāya tam /
maharṣibhyo dadau khaṅgamṛṣayo vāsavāya ca //

mahendro lokapālebhyo lokapālā tu putraka /
manave sūryaputrāya daduḥ khaṅgaṃ suvistaram //

ūcuścainaṃ tathā vākyaṃ mānuṣāṇāṃ tvamīśvaraḥ /
asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti //

dharmasetumatikrāntāḥ sthūlasūkṣmārthakāraṇāt /
vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syurdharmato na yadṛcchayā //

durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulastathā /
vyaṅgatā ca śarīrasya vadho nālpasya karaṇāt //

aseretāni rūpāṇi durvārādīni ni daśet /
aserevaṃ pramāṇāni paramāṇyabhyatikramāt //

abhiṣicyātha putraṃ svaṃ prajānāmadhipaṃ tataḥ /
manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāvasim //

kṣupājjagrāha cekṣvākurikṣvākośca purūravāḥ /
āyuśca tasmāllobhe taṃ nahuṣaśca tato bhuvi //

yayātirnahuṣāccāpi pūrustasmācca labdhavān /
ādhūrtaśca gayastasmāttato bhūmiśayo nṛpaḥ //

bharataścāpi dauṣyantirlebhe bhūmiśayādasim /
tasmāllobhe ca dharmajño rājannailabilastathā //

tatastvailabilāllebhe dhundhumāro nareśvaraḥ /
dhundhumārācca kāmbhojo mucukundastato'bhajat //

mucukundānmaruttaśca maruttādapi raivataḥ /
raivatādyuvanāśvaśca yuvanāśvāttato raghuḥ //

ikṣvākuvaṃśajastasmāddhariṇāśvaḥ pratāpavān /
hariṇāśvādasiṃ lebhe śunakaḥ śunakādapi //

uśīnaro vai dharmātmā tasmādbhojāḥ sayādavāḥ /
yadubhyaśca śibirlebhe śibeścāpi pratardanaḥ //

pratardanādaṣṭakaśca ruśadaśvo'ṣṭakādapi / ruśadaśvādbharadvājo droṇastasmātkṛpastataḥ /
tatastvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsimavāptavān //

kṛttikāstasya nakṣatramaseragniśca daivatam /
rohiṇyo gotramasyātha rudrāśca gurusattamāḥ //

aseraṣṭau hi nāmāni rahasyāni nibodha me /
pāṇḍaveya sadā yāni kīrtayam̐llabhate jayam //

asirviśasanaḥ khaṅgastīkṣṇacarmā durāsadaḥ /
śrīgarbho vijayaścaiva dharmapālastathaiva ca //

agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaṅgo bhuvi pariśrutaḥ / maheśvarapraṇītaśca purāṇe niścayaṃ gataḥ /
etāni caiva nāmāni purāṇe niścitāni vai //

pṛthustūtpādayāmāsa dhanurādyamarindamaḥ / teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni subahūnyapi /
dharmeṇa ca yathāpūrvaṃ vainyena parirakṣitā //

tadetadārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartumarhasi /
aseśca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ //

ityeṣa prathamaḥ kalpo mayā te kathitaḥ punaḥ /
evamevāsisargo'yaṃ yathāvadbharatarṣabha //

sarvathā tamiha śrutvā svaṅgasyāgamamuttamam /
labhate puruṣaḥ kīrti pretya cānantyamaśnute //