મહાભારત · અધ્યાય 12.165

ઇત્યુક્તવતિ ભીષ્મે તુ તૂષ્ણીમ્ભૂતે યુધિષ્ઠિરઃ ।
પપ્રચ્છાવસથં ગત્વા ભ્રાતૃન્વિદુરપઞ્ચમાન્ ॥

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ લોકવૃત્તિઃ સમાહિતા ।
તેષાં ગરીયાન્કતમો મધ્યમઃ કો લઘુશ્ચ કઃ ॥

કસ્મિંશ્ચાત્મા નિયન્તવ્યસ્ત્રિવર્ગવિજયાય વૈ ।
સમ્પૃષ્ટા નૈષ્ઠિકં વાક્યં યથાબદ્વક્તુમર્હથ ॥

તતોઽર્થગતિતત્ત્વજ્ઞઃ પ્રથમં પ્રતિભાનવાન્ ।
જગાદ વિદુરો વાક્યં ધર્મશાસ્ત્રમનુસ્મરન્ ॥
વિદુર ઉવાચ ।

બહુશ્રુતં તપસ્ત્યાગઃ શ્રદ્ધા યજ્ઞક્રિયા ક્ષમા ।
ભાવશુદ્ધિર્દયા સત્યં સંયમશ્ચાત્મસમ્પદઃ ॥

એતદેવાભિપદ્યસ્વ મા તે ભૂચ્ચલિતં મનઃ ।
એતન્મૂલૌ હિ ધર્માર્થાવેતદેકપદં હિતમ્ ॥

ધર્મેણૈવર્ષયસ્તીર્ણા ધર્મે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ધર્મેણ દેવા દિવિ ચ ધર્મે ચાર્થઃ સમાહિતઃ ॥

ધર્મો રાજન્ગુણઃ શ્રેષ્ઠો મધ્યમો હ્યર્થ ઉચ્યતે ।
કામો યવીયાનિતિ ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

તસ્માદ્ધર્મપ્રધાનેન ભવિતવ્યં યતાત્મના ।
તથા ચ સર્વભૂતેષુ વર્તિતવ્યં યતાત્મના ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સમાપ્તવચને તસ્મિન્ભીમકર્મા ધનઞ્જયઃ ।
તતોઽર્થગતિતત્ત્વજ્ઞો જગૌ વાક્યં પ્રચોદિતઃ ॥

કર્મભૂમિરિયં રાજન્નિહ વાર્તા પ્રશસ્યતે ।
કૃષિર્વાણિજ્યગોરક્ષં શિલ્પાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

અર્થ ઇત્યેવ સર્વેષાં કર્મણામવ્યતિક્રમઃ ।
નિવૃત્તેઽર્થે ન વર્તેતે ધર્મકામાવિતિ શ્રુતિઃ ॥

વિષહેતાર્થવાન્ધર્મમારાધયિતુમુત્તમમ્ ।
કામં ચ ચરિતું શક્તો દુષ્પ્રાપમકૃતાત્મભિઃ ॥

અર્થસ્યાવયવાવેતૌ ધર્મકામાવિતિ શ્રુતિઃ ।
અર્થસિદ્ધ્યા વિનિર્વૃત્તાવૃભાવેતૌ ભવિષ્યતઃ ॥

તદ્ગતાર્થં હિ પુરુષં વિશિષ્ટતરયોનયઃ ।
બ્રહ્માણમિવ ભૂતાનિ સતતં પર્યુપાસતે ॥

જટાજિનધરા દાન્તાઃ પઙ્કદિગ્ધા જિતેન્દ્રિયાઃ ।
મુણ્ડા નિસ્તન્તવશ્ચાપિ વસન્ત્યર્થાર્થિનઃ પૃથક્ ॥

કાષાયવસનાશ્ચાન્યે શ્મશ્રુલા હિ સુસંયતાઃ ।
વિદ્વાંસશ્ચૈવ શાન્તાશ્ચ મુક્તાઃ સર્વપરિગ્રહૈઃ ॥

અર્થાર્થિનઃ સન્તિ નિત્યં પરિતષ્યન્તિ કર્મભિઃ । અર્થાર્થિનઃ સન્તિ કેચિદપરે સ્વર્ગકાઙ્ક્ષિણઃ ।
કુલપ્રત્યાગમાશ્ચૈકે સ્વંસ્વં ધર્મમનુષ્ઠિતાઃ ॥

આસ્તિકા નાસ્તિકાશ્ચૈવ નિયતાઃ સંયમે પરે ।
અપ્રજ્ઞાનં તમોભૂતં પ્રજ્ઞાનં તુ પ્રકાશિતા ॥

ભૃત્યાન્ભોગૈર્દ્વિષો દણ્ડૈર્યો યોજયતિ સોઽર્થવાન્ । એતન્મતિમતાંશ્રેષ્ઠ મતં મમ યથાતથમ્ ।
અનયોસ્તુ વિબોધ ત્વં વચનં શક્રકણ્વયોઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથા ધર્માર્થકુશલૌ માદ્રીપુત્રાવનન્તરમ્ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ વાક્યમૂચતુરુત્તમમ્ ॥

આસીનશ્ચ શયાનશ્ચ વિચરન્નપિ વા સ્થિતઃ ।
અર્થયોગં દૃઢં કુર્યાદ્યોગૈરુચ્ચાવચૈરપિ ॥

અસ્મિંસ્તુ વૈ વિનિર્વૃત્તે દુર્લભે પરમપ્રિયે ।
ઇહ કામાનવાપ્નોતિ પ્રત્યક્ષં નાત્ર સંશયઃ ॥

યોઽર્થો ધર્મેણ સંયુક્તો ધર્મો યશ્ચાર્થસંયુતઃ ।
મધ્વિવામૃતસંસૃષ્ટં તસ્માદેતૌ મતાવિહ ॥

અનર્થસ્ય ન કામોસ્તિ તથાઽર્થોઽધર્મિણઃ કુતઃ ।
તસ્માદુદ્વિજલે લોકો ધર્માર્થાભ્યાં બહિષ્કૃતાત્ ॥

તસ્માદ્ધર્મપ્રધાનેન સાધ્યોઽર્થઃ સંયતાત્મના ।
વિશ્વસ્તેષુ હિ ભૂતેષુ કલ્પતે સર્વમેવ હિ ॥

ધર્મં સમાચરેત્પૂર્વં તતોઽર્થં ધર્મસંયુતમ્ ।
તતઃ કામં ચરેત્પશ્ચાત્સિદ્ધાર્થસ્ય હિ તત્ફલમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વિરેમતુસ્તુ તદ્વાક્યમુક્ત્વા તાવશ્વિનોઃ સુતૌ ।
ભીમસેનસ્તતો વાક્યમિદં વક્તું પ્રચક્રમે ॥

નાકામઃ કામયત્યર્થં નાકામો ધર્મમિચ્છતિ ।
નાકામઃ કામયાનોઽસ્તિ તસ્માત્કામો વિશિષ્યતે ॥

કામેન યુક્તા ઋષયસ્તપસ્યેવ સમાહિતાઃ ।
પલાશાઃ શાકમૂલાશા વાયુભક્ષાઃ સુસંયતાઃ ॥

વેદોપવેદેષ્વપરે યુક્તાઃ સ્વાધ્યાયપારગાઃ ।
શ્રાદ્ધે યજ્ઞક્રિયાયાં ચ તથા દાનપ્રતિગ્રહે ॥

વણિજઃ કર્ષકા ગોપાઃ કારવઃ શિલ્પિનસ્તથા ।
દેશધર્મકૃતશ્ચૈવ યુક્તાઃ કામેન કર્મસુ ॥

સમુદ્રં વા વિશન્ત્યન્યે નરાઃ કામેન સંયુતાઃ ।
કામો હિ વિવિધાકારઃ સર્વં કામેન સન્તતમ્ ॥

નાસ્તિ નાસીન્ન ભવિતા ભૂતં કામમૃતે પરમ્ ।
એતત્સારં મહારાજ ધર્માર્થાવત્ર સંશ્રિતૌ ॥

નવનીતં યથા દધ્નસ્તથા કામોઽર્થધર્મતઃ ।
શ્રેયસ્તૈલં ન પિણ્યાકો ઘૃતં શ્રેય ઉદશ્વિતઃ ॥

શ્રેયઃ પુષ્પફલં કાષ્ઠાત્કામો ધર્માર્થયોર્વરઃ । પુષ્પતો મધ્વિવ પરં કામાત્સઞ્જાયતે સુખમ્ ।
કામો ધર્માર્થયોર્યોનિઃ કામશ્ચાથ તદાત્મકઃ ॥

[નાકામતો બ્રાહ્મણાઃ સ્વન્નમર્થા ન્નાકામતો દદતિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ ।
નાકામતો વિવિધા લોકચેષ્ટા તસ્માત્કામઃ પ્રાક્ ત્રિવર્ગસ્ય દૃષ્ટઃ ॥ ]

સુચારુવેષાભિરલન્કૃતાભિ ર્મદોત્કટાભિઃ પ્રિયવાદિનીભિઃ ।
રમસ્વ યોષિદ્ભિરુપેત્ય કામં કામો હિ રાજન્પરમાભિરામઃ ॥

બુદ્ધિર્મમૈષા પરિખાસ્થિતસ્ય માભૂદ્વિચારસ્તવ ધર્મપુત્ર ।
સ્વાત્સંહિતં સદ્ભિરફલ્ગુસાર મસસ્તવાક્યં પરમાનૃશંસમ્ ॥

વર્માર્થકામાઃ સમમેવ સેવ્યા યો હ્યેકભક્તઃ સ નરો જઘન્યઃ ।
દ્વયોસ્તુ સક્તં પ્રવદન્તિ મધ્યમં સ ઉત્તમો યોઽભિરતસ્ત્રિવર્ગે ॥

પ્રાજ્ઞઃ સુહૃચ્ચન્દનસારલિપ્તો વિચિત્રમાલ્યાભરણૈરુપેતઃ ।
તતો વચઃ સન્ગ્રહવિસ્તરેણ પ્રોક્ત્વાઽથ વીરાન્વિરરામ ભીમઃ ॥

તતો મુહૂર્તાદથ ધર્મરાજો વાક્યાનિ તેષામનુચિન્ત્ય સમ્યક્ ।
ઉવાચ વાચાઽવિતથં સ્મયન્વૈ બહુશ્રુતો ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠઃ ॥

નિઃસંશયં નિશ્ચિતસર્વશાસ્ત્રાઃ સર્વે ભવન્તો વિદિતપ્રમાણાઃ ।
વિજ્ઞાતુકામસ્ય મમેહ વાક્ય મુક્તં યદ્વો નૈષ્ઠિકં તચ્છ્રુતં મે । ઇહાનુવંશં ગદતો મમાપિ વાક્યં નિબોધધ્વમનન્યભાવાઃ ॥

યો વૈ ન પાપે નિરતો ન પુણ્યે નાર્થે ન ધર્મે મનુજો ન કામે ।
વિમુક્તદોષઃ સમફલ્ગુસારો વિમુચ્યતે દુઃખસુખાત્સ સિદ્ધઃ ॥

ભૂતાનિ જાતીમરણાન્વિતાનિ જરાવિકારૈશ્ચ સમન્વિતાનિ ।
ભૂયશ્ચ તૈસ્તૈરુપસેવિતાનિ મોક્ષં પ્રશંસન્તિ ન તં ચ વિદ્મઃ ॥

સ્નેહેન બદ્ધસ્ય ન સન્તિ તાનિ ચૈવં સ્વયમ્ભૂર્ભગવાનુવાચ ।
બોધાય નિર્વાણપરા ભવન્તિ તસ્માન્ન કુર્યાત્પ્રિયમપ્રિયં ચ ॥

એતચ્ચ મુખ્યં ન તુ કામકારો યથા નિયુક્તોઽસ્મિ તથા કરોમિ ।
ભૂતાનિ સર્વાણિ વિધિર્નિયુઙ્ક્તે વિધિર્બલીયાનિતિ વિત્ત સર્વે ॥

ન કર્મણાઽપ્નોત્યનવાપ્યમર્થં યદ્ભાવિ તદ્વૈ ભવતીતિ વિદ્મઃ ।
ત્રિવર્ગહીનોઽપિ હિ વિન્દતેઽર્થં તસ્માદદો લોકહિતાય ગુહ્યમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તદગ્ર્યબુદ્ધેર્વચનં મનોનુગં સમસ્તમાજ્ઞાય તથાહિ હેતુમત્ ।
તદા પ્રણેદુશ્ચ જહર્ષિરે ચ તે કુરુપ્રવીરાય ચ ચક્રિરેઽઞ્જલિમ્ ॥

સુચારુવર્ણાક્ષરશબ્દભૂષિતાં મનોનુગાં નિર્ગતવાક્યકણ્ટકામ્ ।
નિશમ્ય તાં પાર્થિવભાષિતાં ગિરં પાર્થસ્ય સર્વે પ્રણતા બભૂવુઃ ॥

તથૈવ રાજા પ્રશશંસ્ વીર્યવાન્ પુનશ્ચ પપ્રચ્છ સરિદ્વરાસુતમ્ ।
ધર્માર્થકામેષુ વિનિશ્ચયજ્ઞં તતઃ પરં ધર્મમહીનચેતસમ્ ॥