Mahabharata · Chapter 12.163

kṛtārthī yakṣyamāṇaśca sarvavedāntagaśca yaḥ /
ācāryapitṛkāyārthaṃ svādhyāyārthamathāpi ca //

ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇāḥ dharmabhikṣavaḥ /
niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyā ca bhārata //

anyatra dakṣiṇādānaṃ deyaṃ bharatasattama /
anyebhyo'pi vahirvedi na kṛtānnaṃ vidhīyate //

sarvaratnāni rājā hi yathārhaṃ pratipādayet /
brāhmaṇāyaiva yajñāśca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ //

anyebhyo vimalācārā yajante guṇataḥ sadā / yasya traivārpikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye /
adhikaṃ cāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati //

yajñaścetpratiruddhaḥ syādaṃśenaikena yajvanaḥ /
brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani //

yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ /
kuṭumbāttasya tadvittaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret //

āhareddruhyataḥ kiñcitkāmaṃ śūdrasya veśmani /
na hi veśmani śūdrasya kiñcidasti parigrahaḥ //

yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā tta sahasraguḥ /
tayorapi kuṭumbābhyāmāharedavicārayan //

adātṛbhyo haredvittaṃ vikhyāpya nṛpatiḥ sadā /
tathaivācarato dharmo nṛpateḥ syādathākhilaḥ //

tathaiva saptame bhakte bhaktāni paḍanaśnataḥ /
aśvastanavibhāgena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ //

khalātkṣetrāttathāgārādyato vā'pyupapadyate / ākhyātavyaṃ nṛpasyaitatpṛcchato'pṛcchatopi vā /
na tasmai dhārayeddaṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit //

kṣatriyasya tu bāliśyādbrāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā /
śrutaśīle samājñāya vṛttimasya prakalpayet //

athainaṃ parirakṣeta pitā putramivaurasam /

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye /
avikalpaḥ purā dharmo dharmavādaistu kevalaḥ //

viśvairdevaiśca sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ /
āpatsu garaṇādbhītairliṅgaḥ pratinidhīkṛtaḥ //

prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate /
sa nāpnoti phalaṃ tasya pretya ceha ca durmatiḥ //

na brāhmaṇo vedayīta kiñcidrājani dharmavit / avidyāvedanādvidyātsvavīryaṃ vīryavattaram /
tasmādrājñaḥ sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām //

mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate /
tasminnākuśalaṃ brūyānna śuṣkāmīrayedgiram //

kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ /
dhanairvaiśyaśca śudraśca mantrairhomaiśca vai dvijaḥ //

naiva kanyā na yuvatirnāmantrajño na bāliśaḥ /
pariveṣṭā'gnihotrasya bhavennāsaṃskṛtastathā //

narake nipatantyete juhvānāḥ savanasya tat /
tasmādvaitānakuśalo hotā syādvedapāragaḥ //

prājāpatyamadattvā ca agnyādheyasya dakṣiṇām /
anāhitāgniriti saṃ procyate dharmadarśibhiḥ //

puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ /
anāptadakṣiṇairyajñairna yajeta kathañcana //

prajāḥ paṃśūśca svargaṃ ca hanti yajño hyadakṣiṇaḥ /
indriyāṇi yaśaḥ kīrtibhāyuścāpyavakṛntati //

udakyāmāsate ye ca dvijāḥ kecidanagnayaḥ /
kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdrakarmiṇaḥ //

udapānodake grāme brāhmaṇo vṛpalīyatiḥ /
apitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmaiva gacchati //

abhāryī śayane vibhracchūdraṃ vṛddhaṃ ca vai dvijaḥ / abrāhmaṇaṃ bhanyamānastṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhataḥ /
tathā saṃśudhyate rājañśṛṇu cātra vaco mama //

yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ /
sthānāsanābhyāṃ viharanvatī sa tribhirvarṣaiḥ śamayedātmapāpam //

na narmayuktamatṛtaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle /
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni //

śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnādapi samāpnuyāt /
suvarṇamapi cāmedhyādādadītāvicārayan //

strīratnaṃ duṣkulāccāpi viṣādapyamṛtaṃ pibet /
adūṣyā hi striyo ratnamāpa ityeva dharmataḥ //

gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ sankareṣu ca /
vaiśyo gṛhṇīta śastrāṇi paritrāṇārthamātmanaḥ //

surāpo brahmahā caiva gurutalpagatastathā /
acireṇa mahārāja patito vai bhavatyuta //

suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprasvaṃ ceti pātakam /
vihāro madyapānaṃ ca agamyāgamanaṃ tathā //

patitaiḥ samprayogaśca brāhmaṇīyonitastathā /
anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā //

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran /
yājanādhyāpanāddānānna tu yānāsanāśanāt //

etāni hitvāto'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā /
nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet //

anuttīrya na hotavyaṃ pretakarmaṇyupāśrite /
triṣu tveteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇam //

amātyānvā gurūnvāpi jahyāddharmeṇa dhārmikaḥ /
prāyaścittānyakurvāṇā naite kurvanti saṃvidam //

adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilviṣam /
brāhmaṇāyāvaguryeta spṛṣṭe gurutaraṃ bhavet //

astenaṃ stena ityuktvā dviguṇaṃ pāpamāpnuyāt / tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyāṃ prāpnoti duṣyati /
yastu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti pāpmanaḥ //

brāhmaṇānavagarhyeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet /
varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati //

sahasraṃ caiva varṣāṇāṃ nipatya narakaṃ vaset /
tasmānnaivāvaguryāddhi naiva jātu nipātayet //

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsangṛhṇīyāddvijakṣatāt /
tāvatīḥ sa samā rājannarake pratipadyate //

bhrūṇahā'havamadhye tu śudhyate śastrapātataḥ /
ātmānaṃ juhuyādagnau samiddhe tena śudhyate //

surāpo vāruṇīmuṣṇāṃ pītvā pāpādvimucyate //

tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyuṃ vā prāpya śudhyati /
lokāṃśca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ //

gurutalpamadhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ /
śilāṃ jvalantīmāsādya mṛtyunā sobhiśudhyati //

adhavā śiśnavṛṣaṇāvādāyāñjalinā svayam /
nairṛtīṃ diśamāsthāya nipatetsatvajihmagaḥ //

brāhmaṇārthe'pi vā prāṇānsantyajaṃstena śudhyati //

aśvamedhena vā'pīṣṭvā athavā gosavena vā /
marutsomena vā samyagiha pretya ca pūjyate //

tathaiva dvādaśasamāḥ kāpotaṃ dharmamācaret /
ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ svakarmodāharañjane //

evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet /
evaṃ garbhamavijñātamātreyīṃ vā nipātayet //

dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīhiṃsane bhavet /
surāpī niyatāhāro brahmacārī kṣapācaraḥ //

ūrdhvaṃ tribhyo'pi varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param /
ṛṣabhaikasahasraṃ vā gā dattvā śaucamāpnuyāt //

vaiśyaṃ dattvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśataṃ ca gāḥ /
śūdraṃ hatvā'bdamevaikamṛṣabhaṃ ca śataṃ ca gāḥ //

śvavarāhakharānhatvā śaudrameva vrataṃ caret /
mārjāracāṣamaṇḍūkānkākaṃ vyālaṃ ca mūṣikam //

uktaḥ paśuvadhe doṣo rājanprāṇinipātanāt / anasthikeṣu gomūtraṃ pānamekaṃ pracakṣate /
prāyaścittānyathānyāni pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ //

talpe vā'nyasya caurye ca pṛthak saṃvatsaraṃ caret /
trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre ca dve smṛte //

kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet /
sthānāsanābhyāṃ viharetrirahnā'bhyupayannapaḥ //

aivameva caranrājaṃstasmātpāpātpramucyate / evameva nirākartā yaścāgnīnapavidhyati //

tyajatyakāraṇe yaśca pitaraṃ mātaraṃ gurum /
patitaḥ syātsa kauravya yathā dharmeṣu niścayaḥ //

grāsācchādanayānaṃ ca śayanaṃ hyāsanaṃ tathā / brahmacārī dvijebhyaśca dattvā pāpātpramucyate //

bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ / yatpuṃsaḥ paradāreṣu tadenāṃ cārayedvratam /

śreyāṃsaṃ śayane hitvā pāpīyāṃsaṃ samṛcchati /
śvabhistamardayedrājā saṃsthāne bahuvistare //

pumāṃsaṃ bandhayetpāśaiḥ śayane tapta āyase /
apyādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛta //

eva daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame /
saṃvatsāro'bhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet //

dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ /
kumāraḥ pañcavarṣāṇi caredbhaikṣaṃ munivrataḥ //

parivittiḥ parivettā yā caiva parividyate /
pāṇigrāhastvadharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ //

careyuḥ sarva evaite vīrahā yadvrataṃ caret /
cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye //

parivettā prayacchetā tāṃ snuṣāṃ parivittaye / jyeṣṭhena tvabhyanujñāto yavīyāpyanantaram /
enaso mokṣamāpnoti tau ca sā caiva dharmataḥ //

amānuṣīṣu govarjamanādiṣṭaṃ na duṣyati /
adhiṣṭhātāramattāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ //

paridhāyordhvavālaṃ tu pātramādāya mṛnmayam /
caretsaptagṛhānbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan //

tathaiva labdhabhojī syāddvādaśāhātsa śudhyati /
caretsaṃvatsaraṃ cāpi tadvrataṃ yena kṛntati //

bhavettu mānuṣeṣvevaṃ prāyaścimanuttamam /
dānaṃ vā dānaśakteṣu savermatatprakalpayet //

anāstikeṣu gomātraṃ dānamekaṃ pracakṣate /
śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca //

māṃsaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca prāśya saṃskāramarhati /
brāhmaṇastu surāpasya gandhamādāya somapāḥ //

apakhyahaṃ pibeduṣṇāḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ /
apaḥ pītvā tu sa punarvāyubhakṣo bhaventryaham //

evametatsamuddiṣṭaṃ prāyaścittiṣevaṇam /
brāhmaṇasya viśeṣeṇa yadajñānena jāyate //