મહાભારત · અધ્યાય 12.163

કૃતાર્થી યક્ષ્યમાણશ્ચ સર્વવેદાન્તગશ્ચ યઃ ।
આચાર્યપિતૃકાયાર્થં સ્વાધ્યાયાર્થમથાપિ ચ ॥

એતે વૈ સાધવો દૃષ્ટા બ્રાહ્મણાઃ ધર્મભિક્ષવઃ ।
નિઃસ્વેભ્યો દેયમેતેભ્યો દાનં વિદ્યા ચ ભારત ॥

અન્યત્ર દક્ષિણાદાનં દેયં ભરતસત્તમ ।
અન્યેભ્યોઽપિ વહિર્વેદિ ન કૃતાન્નં વિધીયતે ॥

સર્વરત્નાનિ રાજા હિ યથાર્હં પ્રતિપાદયેત્ ।
બ્રાહ્મણાયૈવ યજ્ઞાશ્ચ સહાન્નાઃ સહદક્ષિણાઃ ॥

અન્યેભ્યો વિમલાચારા યજન્તે ગુણતઃ સદા । યસ્ય ત્રૈવાર્પિકં ભક્તં પર્યાપ્તં ભૃત્યવૃત્તયે ।
અધિકં ચાપિ વિદ્યેત સ સોમં પાતુમર્હતિ ॥

યજ્ઞશ્ચેત્પ્રતિરુદ્ધઃ સ્યાદંશેનૈકેન યજ્વનઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ ધાર્મિકે સતિ રાજનિ ॥

યો વૈશ્યઃ સ્યાદ્બહુપશુર્હીનક્રતુરસોમપઃ ।
કુટુમ્બાત્તસ્ય તદ્વિત્તં યજ્ઞાર્થં પાર્થિવો હરેત્ ॥

આહરેદ્દ્રુહ્યતઃ કિઞ્ચિત્કામં શૂદ્રસ્ય વેશ્મનિ ।
ન હિ વેશ્મનિ શૂદ્રસ્ય કિઞ્ચિદસ્તિ પરિગ્રહઃ ॥

યોઽનાહિતાગ્નિઃ શતગુરયજ્વા ત્ત સહસ્રગુઃ ।
તયોરપિ કુટુમ્બાભ્યામાહરેદવિચારયન્ ॥

અદાતૃભ્યો હરેદ્વિત્તં વિખ્યાપ્ય નૃપતિઃ સદા ।
તથૈવાચરતો ધર્મો નૃપતેઃ સ્યાદથાખિલઃ ॥

તથૈવ સપ્તમે ભક્તે ભક્તાનિ પડનશ્નતઃ ।
અશ્વસ્તનવિભાગેન હર્તવ્યં હીનકર્મણઃ ॥

ખલાત્ક્ષેત્રાત્તથાગારાદ્યતો વાઽપ્યુપપદ્યતે । આખ્યાતવ્યં નૃપસ્યૈતત્પૃચ્છતોઽપૃચ્છતોપિ વા ।
ન તસ્મૈ ધારયેદ્દણ્ડં રાજા ધર્મેણ ધર્મવિત્ ॥

ક્ષત્રિયસ્ય તુ બાલિશ્યાદ્બ્રાહ્મણઃ ક્લિશ્યતે ક્ષુધા ।
શ્રુતશીલે સમાજ્ઞાય વૃત્તિમસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ॥

અથૈનં પરિરક્ષેત પિતા પુત્રમિવૌરસમ્ ।

ઇષ્ટિં વૈશ્વાનરીં નિત્યં નિર્વપેદબ્દપર્યયે ।
અવિકલ્પઃ પુરા ધર્મો ધર્મવાદૈસ્તુ કેવલઃ ॥

વિશ્વૈર્દેવૈશ્ચ સાધ્યૈશ્ચ બ્રાહ્મણૈશ્ચ મહર્ષિભિઃ ।
આપત્સુ ગરણાદ્ભીતૈર્લિઙ્ગઃ પ્રતિનિધીકૃતઃ ॥

પ્રભુઃ પ્રથમકલ્પસ્ય યોઽનુકલ્પેન વર્તતે ।
સ નાપ્નોતિ ફલં તસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ દુર્મતિઃ ॥

ન બ્રાહ્મણો વેદયીત કિઞ્ચિદ્રાજનિ ધર્મવિત્ । અવિદ્યાવેદનાદ્વિદ્યાત્સ્વવીર્યં વીર્યવત્તરમ્ ।
તસ્માદ્રાજ્ઞઃ સદા તેજો દુઃસહં બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥

મન્તા શાસ્તા વિધાતા ચ બ્રાહ્મણો દેવ ઉચ્યતે ।
તસ્મિન્નાકુશલં બ્રૂયાન્ન શુષ્કામીરયેદ્ગિરમ્ ॥

ક્ષત્રિયો બાહુવીર્યેણ તરેદાપદમાત્મનઃ ।
ધનૈર્વૈશ્યશ્ચ શુદ્રશ્ચ મન્ત્રૈર્હોમૈશ્ચ વૈ દ્વિજઃ ॥

નૈવ કન્યા ન યુવતિર્નામન્ત્રજ્ઞો ન બાલિશઃ ।
પરિવેષ્ટાઽગ્નિહોત્રસ્ય ભવેન્નાસંસ્કૃતસ્તથા ॥

નરકે નિપતન્ત્યેતે જુહ્વાનાઃ સવનસ્ય તત્ ।
તસ્માદ્વૈતાનકુશલો હોતા સ્યાદ્વેદપારગઃ ॥

પ્રાજાપત્યમદત્ત્વા ચ અગ્ન્યાધેયસ્ય દક્ષિણામ્ ।
અનાહિતાગ્નિરિતિ સં પ્રોચ્યતે ધર્મદર્શિભિઃ ॥

પુણ્યાન્યન્યાનિ કુર્વીત શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અનાપ્તદક્ષિણૈર્યજ્ઞૈર્ન યજેત કથઞ્ચન ॥

પ્રજાઃ પંશૂશ્ચ સ્વર્ગં ચ હન્તિ યજ્ઞો હ્યદક્ષિણઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ યશઃ કીર્તિભાયુશ્ચાપ્યવકૃન્તતિ ॥

ઉદક્યામાસતે યે ચ દ્વિજાઃ કેચિદનગ્નયઃ ।
કુલં ચાશ્રોત્રિયં યેષાં સર્વે તે શૂદ્રકર્મિણઃ ॥

ઉદપાનોદકે ગ્રામે બ્રાહ્મણો વૃપલીયતિઃ ।
અપિત્વા દ્વાદશ સમાઃ શૂદ્રકર્મૈવ ગચ્છતિ ॥

અભાર્યી શયને વિભ્રચ્છૂદ્રં વૃદ્ધં ચ વૈ દ્વિજઃ । અબ્રાહ્મણં ભન્યમાનસ્તૃણેષ્વાસીત પૃષ્ઠતઃ ।
તથા સંશુધ્યતે રાજઞ્શૃણુ ચાત્ર વચો મમ ॥

યદેકરાત્રેણ કરોતિ પાપં કૃષ્ણં વર્ણં બ્રાહ્મણઃ સેવમાનઃ ।
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરન્વતી સ ત્રિભિર્વર્ષૈઃ શમયેદાત્મપાપમ્ ॥

ન નર્મયુક્તમતૃતં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે ।
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ ॥

શ્રદ્દધાનઃ શુભાં વિદ્યાં હીનાદપિ સમાપ્નુયાત્ ।
સુવર્ણમપિ ચામેધ્યાદાદદીતાવિચારયન્ ॥

સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાચ્ચાપિ વિષાદપ્યમૃતં પિબેત્ ।
અદૂષ્યા હિ સ્ત્રિયો રત્નમાપ ઇત્યેવ ધર્મતઃ ॥

ગોબ્રાહ્મણહિતાર્થં ચ વર્ણાનાં સન્કરેષુ ચ ।
વૈશ્યો ગૃહ્ણીત શસ્ત્રાણિ પરિત્રાણાર્થમાત્મનઃ ॥

સુરાપો બ્રહ્મહા ચૈવ ગુરુતલ્પગતસ્તથા ।
અચિરેણ મહારાજ પતિતો વૈ ભવત્યુત ॥

સુવર્ણહરણં સ્તૈન્યં વિપ્રસ્વં ચેતિ પાતકમ્ ।
વિહારો મદ્યપાનં ચ અગમ્યાગમનં તથા ॥

પતિતૈઃ સમ્પ્રયોગશ્ચ બ્રાહ્મણીયોનિતસ્તથા ।
અનિર્દેશ્યાનિ મન્યન્તે પ્રાણાન્તાનીતિ ધારણા ॥

સંવત્સરેણ પતતિ પતિતેન સહાચરન્ ।
યાજનાધ્યાપનાદ્દાનાન્ન તુ યાનાસનાશનાત્ ॥

એતાનિ હિત્વાતોઽન્યાનિ નિર્દેશ્યાનીતિ ધારણા ।
નિર્દેશ્યકેન વિધિના કાલેનાવ્યસની ભવેત્ ॥

અનુત્તીર્ય ન હોતવ્યં પ્રેતકર્મણ્યુપાશ્રિતે ।
ત્રિષુ ત્વેતેષુ પૂર્વેષુ ન કુર્વીત વિચારણમ્ ॥

અમાત્યાન્વા ગુરૂન્વાપિ જહ્યાદ્ધર્મેણ ધાર્મિકઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાન્યકુર્વાણા નૈતે કુર્વન્તિ સંવિદમ્ ॥

અધર્મકારી ધર્મેણ તપસા હન્તિ કિલ્વિષમ્ ।
બ્રાહ્મણાયાવગુર્યેત સ્પૃષ્ટે ગુરુતરં ભવેત્ ॥

અસ્તેનં સ્તેન ઇત્યુક્ત્વા દ્વિગુણં પાપમાપ્નુયાત્ । ત્રિભાગં બ્રહ્મહત્યાયાઃ કન્યાં પ્રાપ્નોતિ દુષ્યતિ ।
યસ્તુ દૂષયિતા તસ્યાઃ શેષં પ્રાપ્નોતિ પાપ્મનઃ ॥

બ્રાહ્મણાનવગર્હ્યેહ સ્પૃષ્ટ્વા ગુરુતરં ભવેત્ ।
વર્ષાણાં હિ શતં પાપઃ પ્રતિષ્ઠાં નાધિગચ્છતિ ॥

સહસ્રં ચૈવ વર્ષાણાં નિપત્ય નરકં વસેત્ ।
તસ્માન્નૈવાવગુર્યાદ્ધિ નૈવ જાતુ નિપાતયેત્ ॥

શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્સન્ગૃહ્ણીયાદ્દ્વિજક્ષતાત્ ।
તાવતીઃ સ સમા રાજન્નરકે પ્રતિપદ્યતે ॥

ભ્રૂણહાઽહવમધ્યે તુ શુધ્યતે શસ્ત્રપાતતઃ ।
આત્માનં જુહુયાદગ્નૌ સમિદ્ધે તેન શુધ્યતે ॥

સુરાપો વારુણીમુષ્ણાં પીત્વા પાપાદ્વિમુચ્યતે ॥

તયા સ કાયે નિર્દગ્ધે મૃત્યું વા પ્રાપ્ય શુધ્યતિ ।
લોકાંશ્ચ લભતે વિપ્રો નાન્યથા લભતે હિ સઃ ॥

ગુરુતલ્પમધિષ્ઠાય દુરાત્મા પાપચેતનઃ ।
શિલાં જ્વલન્તીમાસાદ્ય મૃત્યુના સોભિશુધ્યતિ ॥

અધવા શિશ્નવૃષણાવાદાયાઞ્જલિના સ્વયમ્ ।
નૈરૃતીં દિશમાસ્થાય નિપતેત્સત્વજિહ્મગઃ ॥

બ્રાહ્મણાર્થેઽપિ વા પ્રાણાન્સન્ત્યજંસ્તેન શુધ્યતિ ॥

અશ્વમેધેન વાઽપીષ્ટ્વા અથવા ગોસવેન વા ।
મરુત્સોમેન વા સમ્યગિહ પ્રેત્ય ચ પૂજ્યતે ॥

તથૈવ દ્વાદશસમાઃ કાપોતં ધર્મમાચરેત્ ।
એકકાલં ચરેદ્ભૈક્ષં સ્વકર્મોદાહરઞ્જને ॥

એવં વા તપસા યુક્તો બ્રહ્મહા સવની ભવેત્ ।
એવં ગર્ભમવિજ્ઞાતમાત્રેયીં વા નિપાતયેત્ ॥

દ્વિગુણા બ્રહ્મહત્યા વૈ આત્રેયીહિંસને ભવેત્ ।
સુરાપી નિયતાહારો બ્રહ્મચારી ક્ષપાચરઃ ॥

ઊર્ધ્વં ત્રિભ્યોઽપિ વર્ષેભ્યો યજેતાગ્નિષ્ટુતા પરમ્ ।
ઋષભૈકસહસ્રં વા ગા દત્ત્વા શૌચમાપ્નુયાત્ ॥

વૈશ્યં દત્ત્વા તુ વર્ષે દ્વે ઋષભૈકશતં ચ ગાઃ ।
શૂદ્રં હત્વાઽબ્દમેવૈકમૃષભં ચ શતં ચ ગાઃ ॥

શ્વવરાહખરાન્હત્વા શૌદ્રમેવ વ્રતં ચરેત્ ।
માર્જારચાષમણ્ડૂકાન્કાકં વ્યાલં ચ મૂષિકમ્ ॥

ઉક્તઃ પશુવધે દોષો રાજન્પ્રાણિનિપાતનાત્ । અનસ્થિકેષુ ગોમૂત્રં પાનમેકં પ્રચક્ષતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાન્યથાન્યાનિ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ॥

તલ્પે વાઽન્યસ્ય ચૌર્યે ચ પૃથક્ સંવત્સરં ચરેત્ ।
ત્રીણિ શ્રોત્રિયભાર્યાયાં પરદારે ચ દ્વે સ્મૃતે ॥

કાલે ચતુર્થે ભુઞ્જાનો બ્રહ્મચારી વ્રતી ભવેત્ ।
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેત્રિરહ્નાઽભ્યુપયન્નપઃ ॥

ઐવમેવ ચરન્રાજંસ્તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે । એવમેવ નિરાકર્તા યશ્ચાગ્નીનપવિધ્યતિ ॥

ત્યજત્યકારણે યશ્ચ પિતરં માતરં ગુરુમ્ ।
પતિતઃ સ્યાત્સ કૌરવ્ય યથા ધર્મેષુ નિશ્ચયઃ ॥

ગ્રાસાચ્છાદનયાનં ચ શયનં હ્યાસનં તથા । બ્રહ્મચારી દ્વિજેભ્યશ્ચ દત્ત્વા પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥

ભાર્યાયાં વ્યભિચારિણ્યાં નિરુદ્ધાયાં વિશેષતઃ । યત્પુંસઃ પરદારેષુ તદેનાં ચારયેદ્વ્રતમ્ ।

શ્રેયાંસં શયને હિત્વા પાપીયાંસં સમૃચ્છતિ ।
શ્વભિસ્તમર્દયેદ્રાજા સંસ્થાને બહુવિસ્તરે ॥

પુમાંસં બન્ધયેત્પાશૈઃ શયને તપ્ત આયસે ।
અપ્યાદધીત દારૂણિ તત્ર દહ્યેત પાપકૃત ॥

એવ દણ્ડો મહારાજ સ્ત્રીણાં ભર્તૃવ્યતિક્રમે ।
સંવત્સારોઽભિશસ્તસ્ય દુષ્ટસ્ય દ્વિગુણો ભવેત્ ॥

દ્વે તસ્ય ત્રીણિ વર્ષાણિ ચત્વારિ સહસેવિનઃ ।
કુમારઃ પઞ્ચવર્ષાણિ ચરેદ્ભૈક્ષં મુનિવ્રતઃ ॥

પરિવિત્તિઃ પરિવેત્તા યા ચૈવ પરિવિદ્યતે ।
પાણિગ્રાહસ્ત્વધર્મેણ સર્વે તે પતિતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ચરેયુઃ સર્વ એવૈતે વીરહા યદ્વ્રતં ચરેત્ ।
ચાન્દ્રાયણં ચરેન્માસં કૃચ્છ્રં વા પાપશુદ્ધયે ॥

પરિવેત્તા પ્રયચ્છેતા તાં સ્નુષાં પરિવિત્તયે । જ્યેષ્ઠેન ત્વભ્યનુજ્ઞાતો યવીયાપ્યનન્તરમ્ ।
એનસો મોક્ષમાપ્નોતિ તૌ ચ સા ચૈવ ધર્મતઃ ॥

અમાનુષીષુ ગોવર્જમનાદિષ્ટં ન દુષ્યતિ ।
અધિષ્ઠાતારમત્તારં પશૂનાં પુરુષં વિદુઃ ॥

પરિધાયોર્ધ્વવાલં તુ પાત્રમાદાય મૃન્મયમ્ ।
ચરેત્સપ્તગૃહાન્ભૈક્ષં સ્વકર્મ પરિકીર્તયન્ ॥

તથૈવ લબ્ધભોજી સ્યાદ્દ્વાદશાહાત્સ શુધ્યતિ ।
ચરેત્સંવત્સરં ચાપિ તદ્વ્રતં યેન કૃન્તતિ ॥

ભવેત્તુ માનુષેષ્વેવં પ્રાયશ્ચિમનુત્તમમ્ ।
દાનં વા દાનશક્તેષુ સવેર્મતત્પ્રકલ્પયેત્ ॥

અનાસ્તિકેષુ ગોમાત્રં દાનમેકં પ્રચક્ષતે ।
શ્વવરાહમનુષ્યાણાં કુક્કુટસ્ય ખરસ્ય ચ ॥

માંસં મૂત્રં પુરીષં ચ પ્રાશ્ય સંસ્કારમર્હતિ ।
બ્રાહ્મણસ્તુ સુરાપસ્ય ગન્ધમાદાય સોમપાઃ ॥

અપખ્યહં પિબેદુષ્ણાઃ સંયતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
અપઃ પીત્વા તુ સ પુનર્વાયુભક્ષો ભવેન્ત્ર્યહમ્ ॥

એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્તિષેવણમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ યદજ્ઞાનેન જાયતે ॥